Azərbaycan noyabrın 12-də müstəqil dövlətçiliyinin hüquqi təməlini müəyyənləşdirən mühüm sənədin – Konstitusiyanın qəbulunun növbəti ildönümünü qeyd edir.
1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Əsas Qanun təkcə dövlət idarəçiliyinin qaydalarını müəyyənləşdirmədi. O, müstəqil Azərbaycanın necə bir dövlət olmalı, hakimiyyətin kimə məxsus sayılmalı, insan və vətəndaş hüquqlarının necə qorunmalı olduğuna dair fundamental prinsipləri təsbit etdi.
Bu gün Konstitusiya Gününü qeyd edərkən bir məsələ üzərində də düşünmək vacibdir: 31 il əvvəl qarşıya qoyulan hüquqi və demokratik dövlət quruculuğu məqsədləri hansı mərhələyə qədər həyata keçirilib?
1995-ci il: Yeni dövlətin hüquqi təməlinin qoyulması
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri sovet dövründən miras qalmış hüquqi sistemdən imtina edərək müstəqil dövlətin yeni hüquqi əsaslarını yaratmaq idi. 1991-ci ildən sonra ölkədə baş verən siyasi və iqtisadi böhranlar, hakimiyyət dəyişiklikləri, müharibə və təhlükəsizlik problemləri bu prosesi daha da mürəkkəbləşdirirdi.
Belə bir şəraitdə dövlətin idarəçilik sistemini, hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətlərini, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını müəyyən edən yeni Konstitusiyanın hazırlanması zərurətə çevrilmişdi.
1995-ci il mayın 2-də Milli Məclisin qərarı ilə Ümummilli lider Heydər Əliyevin sədrliyi altında Konstitusiya layihəsini hazırlayan 34 nəfərlik komissiyanın tərkibi təsdiq edildi. Komissiyanın ilk iclası iyunun 5-də keçirildi. Heydər Əliyev həmin iclasda Konstitusiyanın mahiyyətini izah edərkən mühüm bir prinsipə diqqət çəkmişdi: Əsas Qanun ilk növbədə dövlətlə, hakimiyyətlə xalq arasındakı münasibətləri əks etdirməli, hakimiyyət bölgüsü xalqın iradəsinə söykənməli idi.
Bu yanaşma yeni Konstitusiyanın ideya istiqamətini müəyyənləşdirirdi. Heydər Əliyev layihənin hazırlanmasına rəhbərlik edir, onun əsas siyasi-hüquqi prinsiplərini müəyyənləşdirirdi. Komissiyanın işi isə hüquqşünasların, dövlət xadimlərinin və digər mütəxəssislərin iştirakı ilə aparılırdı. Layihə 1995-ci ilin oktyabrında ümumxalq müzakirəsinə çıxarıldı. Noyabrın 10-da keçirilən komissiya iclasında Heydər Əliyev sənədin əsas mahiyyətini Azərbaycanın müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün, xalqın və hər bir vətəndaşın hüquqlarının qorunması ilə əlaqələndirdi. O, hakimiyyətin hər hansı qüvvə tərəfindən mənimsənilməsinin yolverilməzliyini də xüsusi vurğuladı.
Nəhayət, 1995-ci il noyabrın 12-də Konstitusiya ümumxalq səsverməsinə çıxarıldı. Rəsmi məlumatlara görə, seçicilərin 86 faizi referendumda iştirak etdi, səs verənlərin 91,9 faizi layihəni dəstəklədi. Konstitusiya noyabrın 27-də qüvvəyə mindi.
Konstitusiya hansı prinsipləri müəyyənləşdirdi?
Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası 5 bölmə, 12 fəsil və 158 maddədən ibarət idi. Onun ən mühüm xüsusiyyəti dövlətin siyasi quruluşunu müəyyən etməklə yanaşı, insan və vətəndaş hüquqlarını Əsas Qanunun mərkəzinə yerləşdirməsi idi.
Konstitusiyanın birinci maddəsində dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyinin Azərbaycan xalqı olduğu təsbit edildi. İkinci maddə xalqın suveren hüququnu, üçüncü maddə isə referendum vasitəsilə həll edilən məsələləri müəyyənləşdirdi. Yeddinci maddəyə əsasən, Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika elan edildi. Dövlət hakimiyyətinin qanunvericilik, icra və məhkəmə qollarına bölünməsi prinsipi təsbit olundu. Bu hakimiyyət qollarının öz səlahiyyətləri çərçivəsində müstəqil fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutuldu.
Konstitusiyanın digər mühüm istiqaməti insan hüquq və azadlıqlarının qorunması idi. Yaşamaq, azadlıq, mülkiyyət, əmək, təhsil, söz və fikir azadlığı, qanun qarşısında bərabərlik kimi hüquqlar Əsas Qanunda öz əksini tapdı.
Bu müddəalar yeni dövlətin yalnız müstəqil deyil, həm də hüquq normaları əsasında idarə olunan, vətəndaşın hüquqlarını tanıyan və qoruyan dövlət kimi formalaşmasını nəzərdə tuturdu.
Əsas Qanun dəyişən zamanın tələblərinə uyğunlaşdırıldı
Konstitusiya qəbul edildikdən sonra ölkənin siyasi və idarəçilik sistemində baş verən dəyişikliklər onun bir sıra müddəalarına yenidən baxılmasını gündəmə gətirdi. 2002-ci il avqustun 24-də, 2009-cu il martın 18-də və 2016-cı il sentyabrın 26-da referendumlar keçirildi, Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər edildi.
Bu dəyişikliklər dövlət idarəçiliyinin müxtəlif istiqamətlərini, hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətlərini, seçki sistemini, insan hüquqlarını və digər məsələləri əhatə etdi. Xüsusilə 2016-cı il dəyişiklikləri idarəçilik sistemində mühüm yeniliklər yaratdı.
Beləliklə, 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya dəyişməz sənəd olaraq qalmadı. Dövlətin inkişaf mərhələlərinə uyğun olaraq onun ayrı-ayrı müddəaları yeniləndi. Bununla belə, hər bir konstitusiya dəyişikliyinin əhəmiyyəti yalnız mətnə edilən əlavələrlə deyil, həmin dəyişikliklərin dövlət idarəçiliyinə, hüquq sisteminə və vətəndaşların gündəlik həyatına təsiri ilə ölçülməlidir.
Konstitusiyanın qəbul edilməsinin tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirmək vacibdir. Bu Ali Qanun dövlətin öz üzərinə götürdüyü öhdəliklərin hüquqi ifadəsidir. Onun aliliyi yalnız dövlət qurumlarının bu sənədə istinad etməsi ilə deyil, gündəlik fəaliyyətlərində ona əməl etməsi ilə təmin olunur.
12 noyabrın əsas mesajı
1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiya Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi gələcək inkişafının hüquqi istiqamətini müəyyənləşdirdi. Prezident Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanan bu sənəd sovet hüquq sistemindən müstəqil milli qanunvericilik sisteminə keçidin əsas mərhələlərindən biri oldu.
Bu gün ölkənin qarşısında duran vəzifə isə Konstitusiyanın yalnız hüquqi sənəd kimi mövcudluğunu deyil, onun bütün prinsiplərinin işlək olmasını təmin etməkdir. Çünki dövlətin gücü təkcə iqtisadi göstəriciləri, ordusu və beynəlxalq mövqeyi ilə ölçülmür. Vətəndaşın hüquqlarının qorunması, qanunun hamı üçün eyni tətbiq edilməsi, ədalətə çıxış imkanları və dövlət institutlarına etimad da müasir dövlətçiliyin əsas göstəricilərindəndir.
Konstitusiya Gününün mahiyyəti də məhz bundadır: 1995-ci ildə qəbul edilmiş Əsas Qanunun tarixini xatırlamaqla yanaşı, onun qarşıya qoyduğu hüquqi dövlət, ədalət, azadlıq və insan hüquqları məqsədlərini daim gündəmdə saxlamaq. Bu prinsiplər Prezident İlham Əliyevin siyasətinin fundamental əsasını təşkil edir.
