Alimlər Yer kürəsinin həyatın heç vaxt yaranmadığı şəraitdə necə inkişaf edəcəyini kompüter modeli vasitəsilə araşdırıblar. Nəticələr göstərib ki, planetimizdə canlı orqanizmlər olmasaydı belə, Yer milyardlarla il ərzində yaşamaq üçün əlverişli şəraitini qoruya bilərdi.
Bu barədə “ScienceAlert” portalı məlumat yayıb.
Vaşinqton Universitetindən astrobioloq Samanta Gilbert-Yanizekin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu canlı orqanizmlərin Yer kürəsinin iqlim sabitliyinin qorunmasındakı rolunu qiymətləndirməyə çalışıb. Alimlər planetdə həyat heç vaxt yaranmasaydı, onun yenə də yaşamaq üçün yararlı olub-olmayacağını araşdırıblar.
Tədqiqat həmçinin “Qeya hipotezi” ilə bağlıdır. Bu nəzəriyyəyə görə, canlı orqanizmlər ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olur və həyat üçün zəruri şəraitin qorunmasına kömək edirlər. Alimlər isə təbii geoloji və kimyəvi proseslərin canlıların iştirakı olmadan da iqlim sabitliyini təmin edib-etməyəcəyini yoxlayıblar.
Yer kürəsinin həyat olmayan modeli yaradıldı
Tədqiqatçılar kompüter vasitəsilə canlıların olmadığı Yer modelini hazırlayıblar. Modeldə planetin əsas komponentləri – nüvə, mantiya, yer qabığı, atmosfer və okeanlar, eləcə də Günəş şüalarının təsiri nəzərə alınıb.
Alimlər səth temperaturu, istilik axınları və okeanların kimyəvi tərkibi də daxil olmaqla 19 göstəricini təhlil ediblər. Modelləşdirmə təxminən 5 milyard illik dövrü əhatə edib: planetin yaranmasından başlayaraq gələcəkdə 500 milyon ilədək.
Nəticələrə görə, canlı orqanizmlər olmasa belə, Yer kürəsi 4,5 milyard ildən artıq müddətdə həyatın yaranması üçün əlverişli şəraitə malik ola bilərdi. Planetdə maye su qalacaq, temperatur isə indiki göstəricilərə yaxın olacaqdı.
Ən böyük fərq atmosferdə oksigenin demək olar ki, olmaması olardı. Bunun əsas səbəbi fotosintezin baş verməməsidir. Fotosintez prosesi zamanı bitkilər və digər orqanizmlər oksigen istehsal edir.
Bununla belə, alimlər hesab edirlər ki, planetin potensial yaşayış üçün yararlılığını müəyyən edən əsas amil atmosferdə oksigenin olması deyil, maye suyun mövcudluğudur.
Yerin iqlimini həyat olmadan nə tənzimləyə bilərdi?
Tədqiqatçılar belə qənaətə gəliblər ki, Yer kürəsinin iqlimi canlı orqanizmlərin iştirakı olmadan da təbii geoloji və kimyəvi proseslər vasitəsilə tənzimlənə bilərdi. Bu proseslər arasında karbonat-silikat dövranı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Süxurların aşınması, vulkanik fəaliyyət və okeanlarda gedən kimyəvi reaksiyalar atmosferdə karbon qazının səviyyəsini və maye suyun mövcudluğu üçün zəruri temperaturu qorumağa kömək edə bilərdi.
Hesablamalara görə, bu mexanizmlər son 4,5 milyard il ərzində Günəşin parlaqlığının təxminən 30 faiz artmasına baxmayaraq, iqlim sabitliyini saxlaya bilərdi.
Tədqiqat müəllifləri vurğulayırlar ki, bu nəticələr “Qeya hipotezini” təkzib etmir. Canlı orqanizmlər təbii iqlim tənzimlənməsi mexanizmlərini daha da gücləndirə bilər. Bundan başqa, yaradılan model tektonik plitələrin hərəkəti, atmosferin tərkibi və iqlimlə bağlı bəzi mürəkkəb prosesləri tam əhatə etmir.
Bu araşdırma yadplanetli həyatın axtarışına nə verəcək?
Alimlərin fikrincə, tədqiqatın nəticələri Yer kürəsindən kənarda həyatın axtarışı baxımından da əhəmiyyətlidir.
Araşdırma göstərir ki, heç bir canlı orqanizmin olmadığı planetlər də müəyyən xüsusiyyətlərinə görə Yerə bənzəyə və maye suyun mövcudluğu üçün əlverişli şəraitə malik ola bilər.
Bu isə uzaq planetlərdə həyatın olub-olmadığını yalnız atmosferin kimyəvi tərkibinə əsasən müəyyən etməyin düşünüldüyündən daha çətin ola biləcəyini göstərir.
Nadir Talıblı
