ABŞ-İran qarşıdurması və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan risklər dünya neft bazarında qiymətləri yüksək səviyyədə saxlayır. Bu vəziyyət neft hasilatı əvvəlki illərlə müqayisədə azalan Azərbaycan üçün xüsusilə diqqətçəkəndir. “Azeri Light” neftinin qiymətinin 94 dollara yaxınlaşması ölkənin ixrac gəlirlərini artırmaqla yanaşı, dövlət maliyyəsi üçün əlavə bufer yaradır. Lakin yüksək qiymətlərin iqtisadiyyat üçün yalnız müsbət tərəfləri yoxdur.
“Azeri Light”ın qiyməti 94 dollara yaxınlaşıb
Mövcud məlumatlara görə, Azərbaycanın əsas ixrac nefti olan “Azeri Light”ın bir barelinin qiyməti 93,97 dollar təşkil edir. Ceyhan limanında FOB qiyməti isə 91 dollar ətrafındadır.
“Azeri Light” yüngül və azkükürdlü neft olduğu üçün beynəlxalq bazarda keyfiyyət üstünlüyünə malikdir və bəzi dövrlərdə “Brent”ə nisbətən əlavə qiymət fərqi ilə satılır.
Hazırda “Brent”in təxminən 92,7 dollar ətrafında olduğu nəzərə alınarsa, “Azeri Light”ın qiymət üstünlüyü təxminən 1,2 dollar təşkil edir.
Bu fərq Azərbaycanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlər baxımından kiçik görünə bilər. Lakin ixrac həcmi milyonlarla barellə ölçüldüyündən, hər bareldəki əlavə gəlir ümumi nəticədə əhəmiyyətli məbləğə çevrilir.
Əsas üstünlük: büdcə hesablamasından xeyli yüksək qiymət
Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün hazırkı neft qiymətlərinin ən mühüm tərəfi onun dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan qiymətdən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmasıdır. 2026-cı ilin büdcə parametrlərində neftin orta qiyməti 65 dollar səviyyəsində götürülüb. Hazırda “Azeri Light”ın 94 dollara yaxın satılması o deməkdir ki, faktiki qiymət büdcə hesablamasında istifadə olunan göstəricidən təxminən 29 dollar yüksəkdir.
Bu fərq Azərbaycan üçün mühüm maliyyə təhlükəsizlik yastığı yaradır.
Başqa sözlə, dövlət büdcəsi neftin 65 dollarlıq qiyməti üzərində planlaşdırıldığı halda, bazarda qiymətin 90 dollardan yuxarı olması neft gəlirlərinin proqnozlaşdırılandan daha yüksək formalaşması imkanını artırır.
Lakin burada vacib məqam var: 94 dollarlıq bazar qiyməti avtomatik olaraq hər bareldən 29 dollar əlavə büdcə gəliri demək deyil. Çünki ixrac gəlirlərinin hesablanmasında hasilat və ixrac həcmi, müqavilə şərtləri, nəqliyyat xərcləri, keyfiyyət fərqi və digər amillər də nəzərə alınır.
Hasilat azalır, qiymət isə itkini kompensasiya edir
Azərbaycan neft sektorunun qarşısında başqa bir problem var: hasilatın azalması.
Mövcud proqnozlara əsasən, ölkədə xam neft hasilatının 2026-cı ildə təxminən 27,6 milyon ton, yaxud gündəlik orta hesabla 540 min barel civarında olması gözlənilir. Bu, əvvəlki dövrlə müqayisədə hasilatda azalma deməkdir.
Belə şəraitdə yüksək qiymət Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət qazanır. Çünki neftin fiziki həcmi azalarkən onun hər barelinin daha baha satılması ixrac gəlirlərindəki mümkün itkini qismən və ya əhəmiyyətli dərəcədə kompensasiya edə bilər.
Əksinə, neftin qiyməti 60-65 dollar ətrafına düşsə, hasilatdakı azalma ilə birlikdə Azərbaycanın neft gəlirlərinə təzyiq daha ciddi hiss oluna bilər.
Neft Fondu üçün də əlverişli vəziyyətdir
Yüksək neft qiymətləri Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun maliyyə imkanları baxımından da əhəmiyyətlidir. Neft və qaz gəlirlərinin idarə olunmasında ARDNF mühüm rol oynayır. Enerji bazarında qiymətlərin yüksək qalması fondun gəlirlərinin və ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının dəstəklənməsi baxımından əlverişli mühit yaradır.
Bu vəsaitlər təkcə cari xərclər üçün deyil, həm də makroiqtisadi sabitliyin qorunması üçün maliyyə buferi rolunu oynayır. Xüsusilə neft hasilatının uzunmüddətli perspektivdə azalacağı nəzərə alınarsa, yüksək qiymət dövründə maliyyə ehtiyatlarının artırılması daha vacib olur.
ABŞ-İran qarşıdurması Azərbaycanın neftinə necə təsir edir?
Burada maraqlı paradoks yaranır.
Azərbaycan münaqişənin tərəfi deyil, lakin Yaxın Şərqdəki gərginlik ölkənin əsas ixrac məhsulunun qiymətinə birbaşa təsir edir. Hörmüz boğazında daşımaların məhdudlaşması və Körfəz regionunda təchizat risklərinin artması alternativ neft mənbələrinin əhəmiyyətini yüksəldir.
Azərbaycanın nefti isə əsasən Bakı-Tbilisi-Ceyhan və digər ixrac marşrutları vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılır. Bu səbəbdən Azərbaycanın nefti müəyyən mənada Körfəz təchizatındakı risklərdən kənarda qalan alternativ mənbələrdən biri kimi daha cəlbedici ola bilər.
Bu isə “Azeri Light”ın qiymətinə əlavə dəstək verə bilər.
Amma yüksək neft qiymətinin riskləri də var
İlk baxışdan 90-95 dollarlıq neft Azərbaycan üçün tamamilə müsbət hadisədir. Lakin qlobal iqtisadiyyat baxımından vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Yüksək neft qiymətləri yanacaq xərclərini artırır, beynəlxalq daşımaları bahalaşdırır, istehsal xərclərini yüksəldir. Eyni zamanda qlobal inflyasiya təzyiqini gücləndirir və iqtisadi artımın zəifləməsi riskini artırır. Azərbaycanın idxaldan asılı olduğu məhsulların bir hissəsi xarici bazarlarda bahalaşarsa, bu proses ölkəyə idxal inflyasiyası vasitəsilə təsir göstərə bilər.
Digər tərəfdən, regional gərginliyin uzanması tanker daşımalarının sığorta və fraxt xərclərini də artıra bilər. Belə halda yüksək neft qiymətinin müəyyən hissəsi nəqliyyat və sığorta xərclərinə gedə bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ qiymətin nə qədər yüksək olması deyil
Hazırkı vəziyyətdə Azərbaycanın neft gəlirləri üçün ən əlverişli ssenari “Azeri Light”ın yüksək qiymətlə uzun müddət sabit satılmasıdır.
Məsələn, qiymətin qısa müddətdə 100 dollara qalxması böyük gəlir effekti yarada bilər. Lakin bu, regionda hərbi eskalasiyanın dərinləşməsi hesabına baş verirsə, Azərbaycan üçün dolayı iqtisadi risklər də artır. Əksinə, geosiyasi vəziyyət sabitləşdikdən sonra neft 70-80 dollar diapazonunda qalsa, Azərbaycan yenə də büdcə planlamasında nəzərdə tutulan 65 dollarlıq göstəricidən yüksək qiymət mühitində qala bilər.
Bu baxımdan 65 dollarlıq büdcə qiyməti ilə 94 dollarlıq faktiki qiymət arasındakı fərq Azərbaycan üçün hazırda mühüm maliyyə buferidir.
Hazırkı neft bazarı Azərbaycan üçün qısamüddətli baxımdan əlverişli mənzərə yaradır. “Azeri Light”ın 94 dollara yaxınlaşması, hasilatın azalmasına baxmayaraq, ixrac gəlirlərinin qorunmasına və dövlət maliyyəsinin güclənməsinə imkan verir.
Lakin bu vəziyyətin davamlılığı əsasən iki faktordan asılı olacaq: ABŞ-İran qarşıdurmasının necə nəticələnməsi və qlobal neft tələbinin hansı istiqamətdə dəyişməsi.
Azərbaycan üçün ən optimal variant yüksək neft qiymətindən əldə olunan əlavə gəlirlərin cari xərclərin artırılmasından daha çox ehtiyatların gücləndirilməsinə, qeyri-neft sektorunun inkişafına və gələcəkdə neft hasilatının azalmasının yaratdığı boşluğun kompensasiyasına yönəldilməsidir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
