İyun ayı gələn kimi hər kəs ümid edir ki, yerli gilas, pomidor, xiyar, göy-göyərti bazara kütləvi şəkildə daxil olacaq və qiymətlər kəskin ucuzlaşacaq. Amma reallıq fərqlidir: paytaxt bazarlarında və marketlərdə qiymətlər sanki qış aylarındakı mövqeyini qoruyub saxlamağa çalışır. Azərbaycan kimi münbit torpaqları, geniş aqrar potensialı olan bir ölkədə mövsümi meyvə-tərəvəzin bu qədər baha olmasının arxasında hansı iqtisadi faktorlar dayanır?
Azpost.info bildirir ki, iqtisadçı ekspertlərin və sahə mütəxəssislərinin rəylərinə əsasən, bu zənciri qıran 4 əsas səbəb var:
Məhsulun maya dəyərinin kəskin artması
İstehlakçı olaraq biz yalnız son qiyməti görürük, lakin məhsulun tarladan piştaxtaya qədər keçdiyi yolda çəkilən xərclər kəskin artıb. Fermerlərin istifadə etdiyi gübrələr, toxumlar, zərərvericilərə qarşı dərmanlar (pestisidlər) və yanacaq ildən-ilə bahalaşır. Azərbaycan bu istehsal vasitələrinin böyük hissəsini xaricdən idxal etdiyi üçün qlobal inflyasiya birbaşa yerli məhsulun maya dəyərinə təsir edir. Maya dəyəri yüksək olan məhsulu kəndli ucuz sata bilmir.
“Dəllal” və vasitəçi şəbəkəsi
Bu, Azərbaycan aqrar bazarının ən ağrılı yeridir. Rayondakı fermer pomidorun kilosunu tarlada 50-60 qəpiyə satmağa razıdır. Lakin məhsulu tarladan topdansatış mərkəzlərinə (məsələn, Bakıdakı “Meyvəli” bazarına) gətirən vasitəçilər, “maklerlər” zənciri formalaşıb. Kəndli öz məhsulunu birbaşa Bakı bazarında sata bilmir. Vasitəçilər məhsulu ucuz alıb, üzərinə böyük marja (mənfəət) qoyaraq pərakəndə satış nöqtələrinə ötürürlər. Nəticədə tarlada 60 qəpik olan məhsul Bakıda marketdə bizə 2-3 manata təklif olunur. Qazanan kəndli yox, ortadakı vasitəçi olur.
İqlim dəyişikliyi və ciddi su qıtlığı
Son illərdə ölkədə müşahidə olunan anomal hava şəraiti və xüsusilə suvarma suyunun çatışmazlığı məhsuldarlığı kəskin aşağı salıb. Su az olduqda kəndli sahənin hamısını əkə bilmir, yaxud əkdiyi məhsulun bir hissəsi susuzluqdan tələf olur. Bazara çıxan yerli məhsulun həcmi (təklif) əhalinin tələbatını tam ödəməyə bəs etmədikdə isə iqtisadiyyatın qızıl qanunu işə düşür: təklif azdırsa, qiymət yüksək qalır.
İxrac amili: Yaxşı məhsul xaricə gedir
Azərbaycanın yerli və keyfiyyətli meyvə-tərəvəzi (xüsusən Şəmkir pomidoru, Quba alması, Göyçay narı və gilas) Rusiya və digər MDB bazarlarında çox yüksək qiymətə alıcı tapır. Böyük fermer təsərrüfatları məhsulu daxili bazarda ucuz satmaqdansa, dollar və ya rubl qazanmaq üçün ixraca yönəldirlər. Daxili bazarda isə ya nisbətən aşağı keyfiyyətli məhsul qalır, ya da qıtlıq yarandığı üçün qiymətlər ucuzlaşmır.
Çıxış yolu nədir?
Dövlət tərəfindən təsdiqlənən yeni proqramlar və iqtisadçıların rəyləri göstərir ki, bu problemin həlli üçün fermerlərin birləşib korporativlər (kooperativlər) yaratması mütləqdir. Bu, onların məhsulu vasitəçisiz, birbaşa şəhərə gətirməsinə imkan verər, logistika və soyuducu anbar komplekslərinin sayı artırılmalıdır ki, məhsul bol vaxtı xarab olub atılmasın, saxlanıb bazara tədricən çıxarılsın. Suvarma sistemləri modernləşdirilməli, damcı suları sisteminə keçid sürətlənməlidir.
Bu islahatlar tam gücü ilə işləməyənə qədər, bazar günü alış-verişində meyvə-tərəvəz torbaları cibimizi yandırmağa davam edəcək kimi görünür.
S.Abdulla
