Antalyada keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə 31-ci Konfransında (COP31) müzakirəyə çıxarılan təklif dünya enerji bazarının gələcək istiqamətinə təsir göstərə bilər. Türkiyə 2035-ci ilə qədər qlobal enerji istehlakında elektrik enerjisinin payının 35 faizə çatdırılmasını istəyir. Hazırda bu göstərici təxminən 23 faizdir.
İlk baxışdan bu, sadəcə elektrik enerjisindən istifadənin artırılması ilə bağlı hədəf kimi görünə bilər. Lakin təklifin arxasında daha böyük dəyişiklik dayanır: avtomobillərdən sənayeyə, evlərin qızdırılmasından məişət texnikasına qədər bir çox sahədə neft, qaz və kömürün yerini elektrik enerjisinin tutması. “Reuters”in məlumatına görə, Türkiyə bu təşəbbüsün COP31-in yekun sənədində əks olunmasına çalışır. Ancaq əsas sual hələ açıq qalır: elektrik enerjisi hansı mənbələr hesabına istehsal olunacaq?
Elektrik enerjisi niyə ön plana çıxarılır?
Təklifin mahiyyəti avtomobillərin benzin və dizeldən elektrikə keçməsi, evlərin qazla deyil, elektriklə qızdırılması, sənayedə isə qaz və kömürlə işləyən bəzi qurğuların elektrik texnologiyaları ilə əvəzlənməsidir. Məsələn, daxiliyanma mühərrikli avtomobil elektrik avtomobili ilə, qaz qazanı istilik nasosu ilə əvəz oluna bilər. Sənaye müəssisələrində də elektrik sobalarından və digər texnologiyalardan daha geniş istifadə mümkündür.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) sentyabrda açıqladığı təhlilə görə, hazırda mövcud olan texnologiyalar və əvvəlki enerji qiymətləri şəraitində elektrik enerjisi 2035-ci ildə dünya üzrə yekun enerji istehlakının 33 faizini təmin edə bilər. Bu isə Türkiyənin irəli sürdüyü 35 faizlik hədəfi əlçatan edir.
Ancaq elektrikləşmə təkcə texnologiyaların dəyişməsi deyil. Bunun üçün elektrik şəbəkələri genişləndirilməli, enerji saxlama sistemləri qurulmalı, istehsal gücü artırılmalı və ölkələr arasında elektrik ötürülməsi imkanları inkişaf etdirilməlidir.
Neft və qaz dövrü başa çatır?
COP31-də müzakirə edilən təklifin neft və qaz bazarına təsiri ilə bağlı əsas mübahisə də buradan başlayır.
Əgər nəqliyyatda elektrik avtomobillərinin, sənayedə elektrik avadanlıqlarının, məişətdə isə elektriklə işləyən istilik sistemlərinin payı artarsa, neft və qaza olan tələbatın müəyyən sahələrdə azalması mümkündür. Xüsusilə avtomobil yanacağı bazarında dəyişikliklər gözlənilə bilər. Lakin bu, neft və qazdan istifadənin yaxın illərdə tamamilə dayanacağı demək deyil. Elektrik enerjisinin istehlakda payının artması ilə yanaşı, ümumi enerji tələbatı da yüksələ bilər. Bundan başqa, neft-kimya sənayesi, aviasiya, gəmiçilik və ağır sənayenin bəzi sahələrində karbohidrogenlərə tələbatın qalacağı gözlənilir.
Daha mühüm məqam isə COP31 təklifinin elektrik enerjisinin hansı mənbədən istehsal edilməsini məcburi şəkildə müəyyən etməməsidir. Yəni elektrik enerjisinin payı artsa da, həmin elektrik kömür və qaz stansiyalarında istehsal oluna bilər. Bu halda enerji istehlakının forması dəyişər, amma atmosferə atılan tullantıların azalması gözlənilən səviyyədə olmaya bilər. “Reuters”in məlumatına görə, bəzi ölkələr və iqlim fəalları məhz bu səbəbdən təşəbbüsün təmiz enerji tələbi ilə tamamlanmasını istəyirlər.
Azərbaycan üçün bu dəyişiklik nə deməkdir?
Bu müzakirələr Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ölkənin iqtisadiyyatında neft və qaz ixracı mühüm yer tutur. Dünya enerji bazarında uzunmüddətli dəyişikliklər Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə, investisiya siyasətinə və enerji sektorunun gələcək inkişafına təsir göstərə bilər. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, Azərbaycan 2025-ci ildə 51,5 milyard kubmetr təbii qaz hasil edib. Bunun 25,2 milyard kubmetri ixrac olunub. İxracın 12,8 milyard kubmetri Avropa bazarına göndərilib.
Digər tərəfdən, ölkənin elektrik enerjisi istehsalında da dəyişikliklər başlayıb. 2025-ci ildə Azərbaycanda 28,66 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bunun 24,82 milyard kilovat-saatı istilik elektrik stansiyalarının payına düşüb. Günəş və külək stansiyalarında isə ümumilikdə 769,5 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edilib. Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycanda bərpaolunan enerji istehsalı artsa da, elektrik enerjisinin əsas hissəsi hələ də istilik elektrik stansiyalarında istehsal olunur. Deməli, qlobal elektrikləşmə prosesində ölkənin mövqeyini müəyyən edən əsas məsələlərdən biri də elektrik istehsalında təmiz enerji mənbələrinin payının artırılması olacaq.
Azərbaycan üçün bu proses həm çağırış, həm də yeni imkanlar yaradır. Bərpaolunan enerji layihələri genişləndikcə ölkə daxili tələbatı daha təmiz enerji ilə təmin edə, qazın bir hissəsini ixraca yönəldə və gələcəkdə elektrik enerjisi ixracatçısı kimi mövqeyini gücləndirə bilər.
Əsas məsələ nədir?
COP31-də təklif olunan 35 faizlik göstərici könüllü hədəfdir. Onun qəbul edilməsi ölkələri avtomatik olaraq neft və qazdan imtinaya məcbur etməyəcək. Əsas məsələ bu hədəfə hansı vasitələrlə çatılacağı, investisiyaların haradan cəlb ediləcəyi və elektrik enerjisinin nə dərəcədə təmiz mənbələrdən istehsal olunacağıdır. Bir tərəfdən, elektrikləşmə enerji təhlükəsizliyini gücləndirə, ölkələrin idxal olunan yanacaqdan asılılığını azalda bilər. Digər tərəfdən, elektrik şəbəkələrinin yenilənməsi və yeni istehsal güclərinin qurulması böyük maliyyə tələb edir. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün bu, ciddi maneədir. COP31 dünya enerji siyasətində dərhal dönüş yaratmaya bilər. Ancaq 2035-ci ilə qədər elektrik enerjisinin payının 35 faizə çatdırılması barədə razılaşma əldə olunarsa, bu, qlobal enerji sisteminin istiqamətini dəyişən mühüm siyasi siqnala çevrilə bilər.
Neft və qazın dövrü bitmir, lakin onların dünya iqtisadiyyatındakı mövqeyi dəyişə bilər. Qarşıdakı illərdə əsas rəqabət təkcə enerji resurslarının hasilatı deyil, həm də ucuz, etibarlı və ekoloji cəhətdən daha təmiz elektrik enerjisi istehsalı uğrunda gedəcək.
Samir Abdulla
