Alimlər insanın xarakter xüsusiyyətlərinin genetik faktorlarla nə dərəcədə müəyyən edildiyini araşdırıblar. Tədqiqatın nəticələri göstərib ki, DNT şəxsiyyətin yalnız müəyyən hissəsinə təsir edir. Xarakterin formalaşmasında ətraf mühit, mədəni xüsusiyyətlər və insanın həyat boyu qazandığı təcrübə də mühüm rol oynayır.
Azpost.info bildirir ki, bu barədə Science Alert portalı məlumat yayıb.
Nəticələr şəxsiyyətlə əlaqəli genetik faktorlarla bağlı ən genişmiqyaslı araşdırmalardan birinin nəticələrinə əsaslanır.
Bu təsir xüsusilə eyni yumurta əkizlərində aydın görünür. Onların genetik xüsusiyyətləri demək olar ki, eyni olsa da, zaman keçdikcə xarakterləri, vərdişləri və davranışları əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu fakt irsiyyətin insan üçün şəxsiyyətin formalaşmasında əvvəlcədən müəyyən edilmiş vahid model yaratmadığını göstərir. Şəxsiyyətin inkişafına çoxsaylı xarici amillər də təsir edir.
Araşdırmada əsas diqqət “Böyük beşlik” modelinə yönəldilib. Bu model şəxsiyyətin beş əsas xüsusiyyətini əhatə edir: ekstraversiya, mehribanlıq, vicdanlılıq, nevrotizm və yeni təcrübələrə açıqlıq.
Alimlər 46 tədqiqat qrupunun iştirakçılarına aid genetik məlumatları və onların şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə bağlı göstəriciləri birləşdiriblər. Ən böyük məlumat bazasına təxminən 1,14 milyon insan daxil olub.
Mütəxəssislər genom üzrə assosiasiya analizindən (GWAS) istifadə etməklə hansı genetik dəyişikliklərin şəxsiyyət xüsusiyyətlərindəki fərqlərlə əlaqəli olduğunu araşdırıblar.
Nəticədə “Böyük beşlik” xüsusiyyətləri ilə əlaqəli 1260 genetik variant müəyyən edilib. Onlardan 824-ü əvvəllər şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə əlaqəli genetik faktorlar sırasında göstərilməyib.
Lakin şəxsiyyətlə əlaqəli çoxsaylı genetik variantların müəyyən edilməsi yalnız DNT analizinə əsaslanaraq konkret insanın xarakterini və davranış xüsusiyyətlərini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Genetik epidemioloq Mişel Nivardın qiymətləndirməsinə görə, genetik faktorlar “Böyük beşlik” xüsusiyyətlərindəki fərqlərin yalnız 7,4–10,6 faizini izah edir. Konkret insanların şəxsiyyətini proqnozlaşdırarkən isə bu göstərici 4 faizdən də aşağıdır.
Beləliklə, DNT insanın müəyyən xarakter xüsusiyyətlərinə meylliliyinə təsir göstərə bilər, lakin onun əsasında dəqiq psixoloji portret hazırlamaq mümkün deyil.
Nivardın sözlərinə görə, konkret insanın şəxsiyyətini öyrənmək üçün genetika o qədər də perspektivli üsul deyil. Onun fikrincə, xarakter xüsusiyyətlərini birbaşa ölçmək daha dəqiq nəticə verir və bu halda genetik məlumat əlavə üstünlük yaratmır.
Ailə və əkizlər üzərində aparılan araşdırmalar alimlərə irsiyyətin təsirini ətraf mühit faktorlarından ayırmağa imkan verib. Qohumlarda və genetik baxımdan əlaqəsi olmayan insanlarda müşahidə edilən oxşar genetik təsirlər şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin həqiqətən müəyyən genetik əsaslara malik olduğunu göstərib.
Alimlər vurğulayırlar ki, genetika fərdi xüsusiyyətlər arasındakı fərqlərin yalnız bir hissəsini izah edir. Xarakterin formalaşmasında mühit, mədəniyyət və həyat təcrübəsi də mühüm rol oynayır.
Xüsusilə mehribanlıq xüsusiyyəti ilə bağlı genetik əlaqələrin qeyri-sabit olduğu müəyyən edilib. Müxtəlif qruplarda nəticələr fərqlənib. Bu isə həm qiymətləndirmə üsulları, həm də mədəni və yaş fərqləri ilə əlaqəli ola bilər.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, genetik məlumatlar şəxsiyyətlə həyatın müxtəlif aspektləri arasındakı əlaqələri öyrənmək üçün faydalıdır. Məsələn, ekstraversiyanın COVID-19-a yoluxma riski ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Bunun səbəbinin daha çox sosial əlaqələrin olması ehtimal edilir.
Əvvəlki araşdırmalarda da şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə siyasi davranış və həyat uzunluğu arasında müəyyən əlaqələr aşkarlanıb.
Bununla belə, alimlər bir daha vurğulayırlar ki, belə qanunauyğunluqlar böyük insan qrupları səviyyəsində özünü göstərir və konkret şəxsin davranışını dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan vermir.
Sunay Aydın
