Son dövrlərdə dünya ərzaq bazarlarında strateji məhsulların, xüsusilə də ət və ət məhsullarının qiymətində nəzərəçarpan artım müşahidə olunur.
Azpost.info bildirir ki, BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) hesabatlarında da qlobal ət qiymətləri indeksinin yüksəlməsi aydın şəkildə qeyd olunur. İqlim dəyişiklikləri, logistika xərclərinin artması və qlobal yem qıtlığı bu bahalaşmanın əsas hərəkətverici qüvvələridir.
Bəs dünya bazarındakı bu dalğalanma ölkəmizdə ətin qiymətinə və ümumi ərzaq inflyasiyasına necə təsir edə bilər?
Hazırda Azərbaycanda ət bahadır və qiymətlər əhalinin gəlirlərinə nisbətdə yüksək qiymətləndirilir. Son illərdə davamlı artım müşahidə olunur və ət qiymətləri həm dünya ortalamasından yüksəkdir, həm də daxili bazarda rekord həddə çatıb. 2026-cı il üçün pərakəndə satışda Bakı şəhərində və böyük market şəbəkələrində ətin orta kiloqram qiyməti belədir: Dana əti (sümüklü): 17 – 18 manat, Dana əti (sümüksüz): 19 – 23 manat, qoyun və quzu əti: 21 – 26 manat, can əti (premium kəsim): 34 – 39 manat, toyuq əti (broyler): 7 – 8 manat.
Azərbaycan son illərdə yerli istehsalı artırmağa çalışsa da, daxili bazarın ətə olan tələbatının müəyyən bir hissəsi hələ də xarici idxal hesabına ödənilir. Xüsusilə iribuynuzlu heyvan əti (dondurulmuş və kəsilmiş formada), həmçinin quş əti seqmentində idxalın payı mövcuddur.
Dünya bazarında qiymətlər yüksəldikcə, xaricdən gətirilən ətin gömrük-idxal dəyəri artır. Bu isə birbaşa olaraq yerli piştaxtalarda qiymətlərin yuxarı dırmaşmasına rəvac verən ilkin amildir. Digəri “yem faktoru”dur. Ət bazarında qiyməti müəyyən edən ən kritik komponentlərdən biri heyvandarlıqda istifadə olunan yem bazasıdır. Azərbaycan heyvandarlıq sektorunda istifadə olunan qüvvəli yemlərin (məsələn, soya, qarğıdalı, müxtəlif vitamin əlavələri) əksər hissəsini xaricdən idxal edir.
Qlobal ərzaq böhranı təkcə ətin özünü deyil, onun istehsal vasitələrini də bahalaşdırır. Yem xərclərinin artması yerli təsərrüfatlarda quzu və mal ətinin maya dəyərini yüksəldir. Nəticədə, daxili istehsal olan ət belə qlobal inflyasiyanın təsirindən qaça bilmir. Mütəxəssislərin fikrincə, qırmızı ətin (mal və qoyun əti) qiyməti müəyyən bir psixoloji həddi keçdikdə istehlakçılar daha ucuz alternativlərə yönəlirlər. Bu vəziyyətdə daxili bazarda quş ətinə (toyuq əti) və balıq məhsullarına tələbat artır. Lakin qlobal bahalaşma quşçuluq sektoruna da təsir etdiyi üçün, bu seqmentdə də zəncirvari qiymət artımları qaçılmaz hala gələ bilər.
Azərbaycan dövləti qlobal qiymət artımlarının daxili bazara və əhalinin sosial rifahına mənfi təsirlərini minimuma endirmək üçün müxtəlif tənzimləmə mexanizmlərindən istifadə edir. İdxal olunan damazlıq heyvanların və yem komponentlərinin əlavə dəyər vergisindən (ƏDV) azad edilməsi və ya rüsumların optimallaşdırılması qiymət artımını tormozlayan əsas alətlərdəndir. Yerli fermerlərə verilən subsidiyaların həcminin artırılması daxili istehsalın maya dəyərini aşağı salmağa kömək edir.
Ət idxalında tək bir regiondan (məsələn, yalnız Rusiya və ya Braziliyadan) asılı qalmamaq, alternativ bazarlara (Cənubi Amerika, Mərkəzi Asiya ölkələri) çıxış əldə etmək qiymət sabitliyi üçün mühüm sığortadır.
Dünya ət bazarındakı bahalaşma dalğasının Azərbaycana təsiri qaçılmazdır. Lakin bu təsir daxili istehsal potensialı və çevik dövlət tənzimlənməsi ilə idarə oluna biləcək səviyyədədir. Post-neft dövründə kənd təsərrüfatının rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılması və daxili yem bazasının gücləndirilməsi ölkəmizi xarici şoklardan qorumağın ən effektiv yolu olaraq qalır.
Samir Abdulla
