Bəzən radioda təsadüfən eşidilən bir mahnı insanın yadına məktəb illərini, ilk sevgisini və ya çoxdan görmədiyi bir insanı salır. Maraqlıdır ki, illər əvvəl baş vermiş hadisənin bütün təfərrüatları unudulsa da, həmin dövrdə dinlənilən melodiyanı eşidəndə xatirələr yenidən canlana bilər.
Musiqi ilə yaddaş arasındakı əlaqə psixologiya və nevrologiyada uzun müddətdir araşdırılır. Alimlərin fikrincə, bu əlaqənin mühüm səbəblərindən biri musiqinin emosiyalarla sıx bağlı olmasıdır.
Musiqi niyə xatirələri oyadır?
İsveçrənin Sürix Universitetindən neyropsixoloq Lutz Jäncke-nin 2008-ci ildə Music, memory and emotion adlı elmi icmalında izah etdiyi kimi, emosiyalar yaddaş proseslərinə təsir edir, musiqi isə güclü emosional reaksiyalar yarada bilir. Bu iki xüsusiyyət müəyyən mahnıların şəxsi xatirələrlə əlaqələnməsini izah etməyə kömək edir.
Məsələn, insan mühüm bir hadisə zamanı tez-tez eyni mahnını dinləyibsə, həmin melodiyanın sonradan eşidilməsi hadisə ilə bağlı xatirələri oyada bilər. Mahnı burada sanki keçmişə aparan işarə rolunu oynayır.
Bu, hər kəsin eyni musiqiyə eyni reaksiya verəcəyi demək deyil. Bir insana sevinc gətirən mahnı başqasına kədərli bir dövrü xatırlada bilər.
Niyə köhnə mahnılar bəzən daha təsirli olur?
Köhnə mahnıların emosional gücü yalnız melodiyadan asılı deyil. Onlar insanın həyatının müəyyən mərhələsi ilə əlaqəli ola bilər: universitet illəri, ailə həyatı, ilk iş yeri və ya yaxın insanlarla keçirilən vaxt.
Musiqinin tanış olması da əhəmiyyətlidir. İnsan melodiyanı əvvəlcədən bildikdə onun davamını təxmin edə, ritmə qoşula və diqqətini başqa işlərdən ayıraraq dinləməyə başlaya bilər.
2024-cü ildə Psychonomic Bulletin & Review jurnalında dərc edilmiş musiqi yaddaşı üzrə elmi icmal göstərir ki, musiqi yaddaşı vahid proses deyil. Melodiyanı tanımaq, sözləri xatırlamaq və musiqi ilə bağlı hadisələri yada salmaq beynin yaddaş sistemlərinin müxtəlif tərəfləri ilə əlaqəlidir.
Musiqi əhval-ruhiyyəni dəyişə bilərmi?
Musiqi insanın hisslərinə təsir edə bilər. Bəzi insanlar sakit musiqini istirahət üçün, ritmik musiqini isə idman və ya iş zamanı motivasiya üçün seçirlər. Ancaq təsir musiqinin növündən əlavə, insanın şəxsi zövqündən, əhvalından və dinləmə şəraitindən asılıdır.
2026-cı ildə dərc olunmuş sistematik icmal və meta-analiz musiqi dinləməsi və musiqi əsaslı müdaxilələrin böyüklərdə emosional rifahla əlaqəsini araşdırıb. Müəlliflər narahatlıq və bəzi digər emosional göstəricilər üzrə müsbət nəticələr qeydə alsalar da, təsirlərin ölçüsü və sübutların etibarlılığı nəticədən nəticəyə dəyişib.
Bu nəticələr musiqinin müalicəni əvəz etdiyi mənasına gəlmir. Musiqi bəzi insanlar üçün emosional rifahı dəstəkləyən əlavə vasitə ola bilər, lakin ciddi və davamlı psixoloji çətinliklər zamanı peşəkar yardım vacibdir.
Bəs niyə bəzən kədərli mahnılara qulaq asmaq istəyirik?
Kədərli musiqi hər zaman insanın əhvalını daha da pisləşdirmir. Bəzi dinləyicilər belə mahnılarda öz hisslərini tanıyır, keçmiş təcrübələrini mənalandırır və ya emosional rahatlıq tapırlar. Digərləri isə kədərli musiqidən uzaq durmağa üstünlük verirlər.
Bu fərq musiqinin şəxsi təcrübə ilə bağlı olduğunu bir daha göstərir.
Musiqi yaddaşı necə qoruyur?
Sevilən mahnıları ailə üzvləri ilə bölüşmək, əvvəlki illərin musiqilərindən ibarət siyahı yaratmaq və musiqi ilə bağlı xatirələri danışmaq nəsillər arasında əlaqə yaratmağa kömək edə bilər.
Mahnı keçmişin özü deyil, amma müəyyən bir insanı, məkanı və ya dövrü xatırladan güclü işarəyə çevrilə bilər. Bəlkə də buna görə bəzi melodiyalar dəyişən illərə baxmayaraq bizim üçün xüsusi əhəmiyyətini qoruyur.
