İnsan orqanizmi haqqında aparılan tədqiqatlar göstərir ki, yuxu təkcə istirahət deyil, həm də beynin özünü bərpa etdiyi mühüm bioloji prosesdir. Son illərdə alimlər müəyyən ediblər ki, insan yatarkən beyin sözün həqiqi mənasında özünü “təmizləyir”.
Azpost.info xəbər verir ki, bu proses ilk dəfə ABŞ-ın Rochester Universitetinin alimləri tərəfindən geniş şəkildə araşdırılıb. Tədqiqat nəticəsində məlum olub ki, yuxu zamanı beyində xüsusi təmizləmə sistemi aktivləşir.
Beynin gizli təmizləmə mexanizmi
Alimlər bu sistemi “qlimfatik sistem” adlandırırlar. Bu sistem orqanizmdə limfa sisteminə bənzər şəkildə fəaliyyət göstərir və gün ərzində beyində toplanan artıq maddələrin xaric edilməsinə kömək edir.
Araşdırmalar göstərib ki, insan yatarkən beyin hüceyrələri arasındakı boşluqlar təxminən 60 faiz genişlənir. Bu zaman beyin-onurğa beyni mayesi daha rahat hərəkət edir və hüceyrələr arasında yığılan tullantıları yuyaraq aparır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bu tullantılar arasında zülal qalıqları və sinir hüceyrələrinin fəaliyyəti nəticəsində yaranan digər maddələr də var.
Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqə
Alimlərin diqqətini xüsusilə bir məqam cəlb edir. Araşdırmalar göstərir ki, Alzheimer xəstəliyi zamanı beyində beta-amiloid adlı zülal toplanır. Məhz yuxu zamanı fəaliyyət göstərən qlimfatik sistem həmin zülalların xaric edilməsində mühüm rol oynayır. Harvard Universitetinin nevrologiya üzrə tədqiqatçıları bildirirlər ki, uzun müddət yuxusuzluq yaşayan insanlarda bu təmizləmə prosesi zəifləyə bilər. Nəticədə zərərli maddələrin beyində yığılması riski artır.
Bu səbəbdən bir çox alimlər keyfiyyətli yuxunu beynin sağlamlığı üçün vacib şərtlərdən biri hesab edirlər.
İnsan nə qədər yatmalıdır?
Mütəxəssislərin tövsiyəsinə görə, böyüklər gündə 7-9 saat, yeniyetmələr 8-10 saat, məktəb yaşlı uşaqlar isə 9-12 saat yatmalıdır. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, müasir dövrdə milyonlarla insan xroniki yuxu çatışmazlığından əziyyət çəkir. Xüsusilə smartfonlar, sosial şəbəkələr və gecə ekran istifadəsi yuxu rejiminə mənfi təsir göstərən əsas amillər hesab olunur.
Tədqiqatlar göstərir ki, növbəli iş rejimində çalışan insanlarda yuxu pozuntuları daha çox müşahidə olunur.
Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatına görə, gecə növbələrində çalışan şəxslərdə ürək-damar xəstəlikləri, piylənmə və psixoloji problemlər riski daha yüksəkdir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bunun əsas səbəblərindən biri insanın təbii bioloji saatının pozulmasıdır.
Yaxşı yuxu üçün nə etmək lazımdır?
Nevroloqlar yatmazdan ən azı bir saat əvvəl telefon və kompüter ekranlarından uzaq durmağı tövsiyə edirlər.
Bundan əlavə, otağın qaranlıq olması, müntəzəm yuxu rejimi, axşam saatlarında kofeinin azaldılması, fiziki aktivlik daha keyfiyyətli yuxuya kömək edir.
Müasir elm göstərir ki, yuxu sadəcə istirahət deyil. İnsan yatarkən beyin mürəkkəb təmizləmə və bərpa prosesləri həyata keçirir. Alimlər hesab edirlər ki, keyfiyyətli yuxu yaddaşın qorunması, öyrənmə qabiliyyətinin artırılması və yaşlanma prosesinin ləngiməsi üçün vacib amillərdən biridir.
Bu səbəbdən “yuxunu azaltmaqla daha məhsuldar olmaq” fikri elmi baxımdan özünü doğrultmur. Əksinə, sağlam beyin üçün kifayət qədər yatmaq vacib şərtlərdən biri hesab olunur.
Sunay Aydın
