Yer kürəsindəki ən hündür dağ olan Everestin hündürlüyü 8 849 metrdir. İnsanlar əsrlərdir onun zirvəsinə qalxmaq üçün mübarizə aparır, bu nəhəng təbiət abidəsi isə planetimizin ən möhtəşəm dağlarından biri hesab olunur. Ancaq Marsda elə bir dağ var ki, Everest onun yanında kiçik təpə təsiri bağışlayır.
Söhbət Qırmızı planetin ən möhtəşəm geoloji quruluşlarından biri olan Olimp dağından (Olympus Mons) gedir. Onun hündürlüyü Marsın istinad səviyyəsindən təxminən 21–22 kilometrə çatır. Ətraf düzənliklərdən zirvəsinə qədər yüksəklik fərqi isə bəzi ölçmələrə görə 25–27 kilometrdir. Başqa sözlə, bu dağ Everestdən təxminən üç dəfə hündürdür.
Amma onu heyrətamiz edən təkcə hündürlüyü deyil. Olimp dağının eni təxminən 600 kilometrdir. Bu, bütöv bir ölkənin ərazisi ilə müqayisə edilə biləcək nəhəng ölçüdür.
“Astronomiya” onlayn jurnalının məlumatına görə, Olimp dağı Günəş sistemində məlum olan ən böyük vulkanlardan biridir. O, Yer kürəsindəki iti zirvəli dağlara bənzəmir. Əksinə, nəhəng, geniş qalxan formasına malikdir.
Bu dağ necə yaranıb?
Olimp dağı milyonlarla il davam edən vulkanik proseslərin nəticəsində formalaşıb.
O, qalxan tipli vulkandır. Belə vulkanlardan çıxan lava nisbətən axıcı olur, geniş ərazilərə yayılır və soyuduqdan sonra üst-üstə yığılaraq böyük dağ quruluşu yaradır.
Marsın geoloji xüsusiyyətləri də bu prosesə şərait yaradıb. Yer kürəsində tektonik lövhələr daim hərəkət edir. Vulkanik fəaliyyət nəticəsində yaranan dağlar və vulkanlar zamanla müxtəlif geoloji proseslərin təsirinə məruz qalır.
Marsda isə Yer kürəsindəki kimi hərəkət edən tektonik lövhələr sistemi yoxdur. Bu səbəbdən vulkanik fəaliyyət uzun müddət eyni ərazidə davam edə bilib. Nəticədə lava qatları bir-birinin üzərinə yığılaraq Olimp dağı kimi nəhəng vulkan yaradıb.
Zirvəsində nə var?
İlk baxışdan insan düşünə bilər ki, belə böyük dağın zirvəsində sadəcə nəhəng bir krater yerləşir. Əslində isə orada daha mürəkkəb geoloji quruluş var. Olimp dağının zirvəsində təxminən 65×80 kilometr ölçüsündə nəhəng vulkan çökəkliyi – kaldera yerləşir. Bu, adi vulkan krateri deyil. Kaldera maqmanın yeraltı kameradan boşalması və bunun nəticəsində üst qatların çökməsi ilə yaranır. Olimp dağının zirvəsindəki bu çökəklik də müxtəlif mərhələlərdə baş vermiş geoloji proseslərin nəticəsidir.
Təsəvvür edin: eni 80 kilometrə çatan bir çökəklik! Bu ölçü bir çox şəhərin ərazisindən dəfələrlə böyükdür.
Dağın yamacları da maraqlı xüsusiyyətə malikdir. Onlar bəzi yerlərdə cəmi bir neçə dərəcə meyillidir. Yəni Olimp dağı çox hündür olsa da, onun yamacları Yer kürəsindəki bir çox dağ kimi kəskin və dik deyil.
Lakin bu, ona qalxmağın asan olacağı anlamına gəlmir. Marsın aşağı temperaturu, seyrək atmosferi, toz fırtınaları və radiasiya kimi amillər belə səyahəti son dərəcə təhlükəli edərdi.
Olimp dağı hələ də püskürə bilərmi?
Alimləri maraqlandıran suallardan biri də budur: Günəş sisteminin bu nəhəng vulkanı hazırda aktivdirmi?
Olimp dağı hazırda aktiv püskürən vulkan hesab edilmir. Bununla belə, onun səthində geoloji baxımdan nisbətən yaxın dövrlərdə yaranmış ola biləcək lava axınlarının izləri aşkar edilib. Bəzi tədqiqatlar son böyük püskürmələrin on milyonlarla il əvvəl baş vermiş ola biləcəyini göstərir. Ancaq vulkanın sonuncu dəfə nə vaxt püskürdüyü barədə dəqiq tarix yoxdur.
Bu fakt Marsın geoloji tarixinin hələ də tam öyrənilmədiyini göstərir. Alimlər planetin keçmişində baş verən prosesləri araşdırmaqla onun necə formalaşdığını və gələcəkdə hansı dəyişikliklərin mümkün olduğunu anlamağa çalışırlar.
Bir gün bu dağın zirvəsinə qalxmaq mümkün olacaqmı?
Bir anlıq təsəvvür edin: Marsa səyahət etmisiniz. Qarşınızda eni 600 kilometrə çatan, ətraf düzənliklərdən təxminən 27 kilometr yüksələn nəhəng vulkan dayanır. Onun zirvəsinə çatmaq üçün Yer kürəsindəki ən hündür dağlardan bir neçə dəfə artıq yüksəklik qət etməlisiniz. Üstəlik, Marsın sərt iqlimi və atmosfer şəraiti ilə mübarizə aparmalısınız.
Bəlkə də gələcəkdə Marsa göndəriləcək insanlı ekspedisiyaların ən maraqlı hədəflərindən biri məhz Olimp dağı olacaq. Hələlik isə bu nəhəng vulkan insanlığın Günəş sistemində kəşf etdiyi ən heyrətamiz təbiət möcüzələrindən biri olaraq qalır.
Orxan Əlizadə
