Bəzən insan illər əvvəl eşitdiyi bir mahnını yenidən dinləyəndə uşaqlığını xatırlayır. Köhnə bir kitab, ailə albomu və ya nənənin danışdığı bir əhvalat da keçmişlə bağlı hissləri oyada bilər. Mədəniyyətin gücü yalnız sənət əsərlərində deyil, insanların xatirələrində, gündəlik vərdişlərində və nəsildən-nəslə ötürülən ənənələrində də yaşayır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı — UNESCO mədəniyyəti incəsənət və ədəbiyyatla məhdudlaşdırmır. Təşkilatın yanaşmasına görə, mədəniyyətə həyat tərzi, ənənələr, dəyərlər, inanclar və cəmiyyətin mənəvi həyatı da daxildir.
Mədəni irs yalnız tarixi abidələr deyil
Mədəni irs deyəndə çoxlarının ağlına qədim qalalar, tarixi binalar, muzeylər və arxeoloji tapıntılar gəlir. Halbuki irsin başqa bir tərəfi də var: şifahi xalq ədəbiyyatı, musiqi, rəqslər, mərasimlər, sənətkarlıq bacarıqları və ənənəvi biliklər.
UNESCO qeyri-maddi mədəni irsi nəsildən-nəslə ötürülən ənənələr, ifa sənətləri, sosial təcrübələr və sənətkarlıq bilikləri kimi formalarla izah edir.
Azərbaycan üçün muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq və Novruz ənənələri mədəni yaddaşın müxtəlif nümunələridir. Onların qorunması yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, bu bilik və bacarıqların gələcək nəsillərə ötürülməsi deməkdir.
Mahnılar niyə xatirələri oyadır?
Musiqi çox vaxt müəyyən dövrlə, insanla və ya hadisə ilə bağlı xatirələrə çevrilir. İnsan məktəb illərində dinlədiyi mahnını uzun müddət sonra eşidəndə həmin dövrü xatırlaya bilər.
Bu təcrübənin hər kəsdə eyni şəkildə baş verməsi şərt deyil. Musiqinin yaratdığı hisslər insanın şəxsi təcrübəsindən, yaşadığı mühitdən və həmin əsərlə qurduğu əlaqədən asılıdır.
Mahnılar həm də cəmiyyətin kollektiv yaddaşında yer tuta bilər. Müxtəlif nəsillərin eyni musiqini dinləməsi ailə və cəmiyyət daxilində ortaq mədəni təcrübə yaradır.
Kitab oxumaq niyə hələ də əhəmiyyətlidir?
Rəqəmsal platformalar məlumatı sürətlə əldə etməyə imkan verir. Bununla yanaşı, kitab oxumaq uzun mətnə diqqət ayırmaq, hadisələrin əlaqəsini izləmək və fərqli baxışları anlamaq üçün imkan yaradır.
Bədii ədəbiyyat oxucuya başqa insanların həyatını və seçimlərini təsəvvür etməyə kömək edə bilər. Tarixi kitablar isə hadisələri yalnız ayrı-ayrı faktlar kimi deyil, dövrün sosial və mədəni şəraiti daxilində anlamağa imkan verir.
Burada əsas məsələ kitabın kağızda və ya elektron formada oxunması deyil, məzmunla fəal şəkildə tanış olmaqdır.
Muzeylər yalnız keçmişə baxmaq üçün deyil
UNESCO muzeyləri əşyaların saxlanıldığı və nümayiş etdirildiyi məkanlarla məhdudlaşdırmır. Onlar həm də təhsil, araşdırma, ictimai müzakirə və müxtəlif mədəniyyətlər arasında dialoq üçün əhəmiyyətli yerlərdir.
Tarixi əşyaya baxmaqla onun hansı dövrdə hazırlandığını, insanlar tərəfindən necə istifadə edildiyini və cəmiyyətin həyatında hansı rol oynadığını öyrənmək mümkündür. Bu yanaşma muzey ziyarətini sadəcə eksponatlara baxmaqdan daha geniş təcrübəyə çevirir.
Mədəniyyəti qorumaq üçün nə edə bilərik?
Ailədə yaşlı nəslin xatirələrini dinləmək, köhnə fotoşəkilləri tarixləri ilə birlikdə saxlamaq, uşaqlara xalq nağılları danışmaq, kitabxanalardan və muzeylərdən istifadə etmək sadə addımlardır.
Ənənələri yaşatmaq onları dəyişməz şəkildə təkrarlamaq demək deyil. Mədəniyyət yeni nəsillərin yaradıcılığı ilə də inkişaf edir. Əsas məsələ köhnə biliklərin və təcrübələrin mənasını anlamaq, onları sənədləşdirmək və gələcəyə ötürməkdir.
