İnsanların böyük əksəriyyəti gündəlik işlərini sağ əllə görür. Yazı yazmaq, qaşıq tutmaq, top atmaq və ya qapını açmaq kimi hərəkətlərdə sağ əl üstünlük təşkil edir. Bununla belə, dünya əhalisinin təxminən 10 faizi solaxaydır.
Bəs niyə bəzi insanlar solaxay, digərləri isə sağaxay doğulur? Alimlər uzun illərdir bu suala cavab axtarsalar da, hələ də yekdil nəticəyə gəlməyiblər.
Genlərin rolu var, amma tək səbəb deyil
Mütəxəssislərin fikrincə, əl üstünlüyünün formalaşmasında genetika mühüm rol oynayır. Solaxay valideynlərin övladlarının da solaxay olma ehtimalı orta hesabla daha yüksəkdir.
Lakin araşdırmalar göstərir ki, bu xüsusiyyət yalnız bir genlə izah olunmur. Çoxsaylı genlərin və onların qarşılıqlı təsirinin əl üstünlüyünün formalaşmasına təsir etdiyi düşünülür.
Beyin inkişafı da təsir göstərir
İnsan beyni iki yarımkürədən ibarətdir və hər biri bədənin əks tərəfini idarə edir.
Əksər sağaxay insanlarda nitq və incə hərəkətlərə cavabdeh olan mərkəzlər beynin sol yarımkürəsində yerləşir. Solaxay insanlarda isə bu bölgülər daha müxtəlif ola bilər. Alimlər hesab edirlər ki, embrional inkişaf dövründə beynin formalaşması əl üstünlüyünə təsir edən əsas amillərdən biridir.
Solaxaylıq xəstəlik deyil
Keçmişdə bəzi cəmiyyətlərdə solaxaylıq mənfi xüsusiyyət kimi qiymətləndirilir, hətta uşaqlar zorla sağ əllə yazmağa məcbur edilirdi.
Müasir tibb isə solaxaylığın tamamilə normal bioloji xüsusiyyət olduğunu qəbul edir. Bu, nə xəstəlikdir, nə də inkişaf qüsuru.
Psixoloqlar bildirirlər ki, uşağın təbii əl üstünlüyünü dəyişdirməyə çalışmaq bəzi hallarda stresə, öyrənmə çətinliklərinə və özünəinamın azalmasına səbəb ola bilər.
Solaxayların fərqli üstünlükləri varmı?
Bəzi elmi araşdırmalar solaxay insanların müəyyən sahələrdə fərqli düşünmə qabiliyyətinə malik ola biləcəyini göstərsə də, bu nəticələr bütün insanlar üçün keçərli hesab edilmir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, yaradıcılıq, idman və ya intellekt səviyyəsi təkcə insanın hansı əldən istifadə etməsi ilə müəyyən edilmir.
Heyvanlar da sağaxay və ya solaxay ola bilər
Maraqlıdır ki, əl və ya pəncə üstünlüyü yalnız insanlara xas deyil.
Araşdırmalar göstərib ki, şimpanzelər, itlər, pişiklər və bəzi quş növləri də müəyyən hərəkətləri yerinə yetirərkən bir tərəfə üstünlük verirlər. Bu fakt göstərir ki, belə xüsusiyyət təkamül prosesində formalaşmış bioloji mexanizmlərlə əlaqəli ola bilər.
Solaxayların sayı niyə azdır?
Dünya üzrə aparılmış araşdırmalara əsasən, insanların təxminən 90 faizi sağaxay, 10 faizi isə solaxaydır.
Alimlər bu nisbətin min illərdir ciddi dəyişmədiyini bildirirlər. Bunun səbəbi tam məlum olmasa da, sağ əldən istifadənin insan beyninin inkişafı və sosial uyğunlaşma prosesində üstünlük qazanması ilə bağlı olduğu ehtimal edilir.
Alimlər hesab edirlər ki, insanın sağaxay və ya solaxay olması genetika, beyin inkişafı və digər bioloji amillərin birgə təsiri nəticəsində formalaşır. Bu xüsusiyyət tamamilə normaldır və insanın zəka səviyyəsi, bacarığı və ya sağlamlığı barədə fikir yürütməyə əsas vermir. Araşdırmalar davam etsə də, solaxaylığın yaranma mexanizmi hələ də elm üçün tam açılmamış mövzulardan biri olaraq qalır.
Aydın Əliyev
