Yer kürəsinin qədim qitələri planetin dərinliklərindəki ərimiş süxur axınlarının təsiri ilə yüz milyonlarla il ərzində tədricən qalxıb-enmiş ola bilər. Avstraliyanın Vollonqonq Universitetinin alimləri hesab edirlər ki, bu proses Yer kürəsinin geoloji tarixində bir milyard ildən çox dövrə aid süxur izlərinin niyə bəzi ərazilərdə tapılmadığını izah edə bilər.
Tədqiqatın nəticələri Nature jurnalında dərc olunub.
“ScienceDaily” nəşrinin məlumatına görə, alimlərin kompüter modelləri geoloqların uzun müddətdir müşahidə etdiyi sirli geoloji boşluğun coğrafi yerləşməsini dəqiq şəkildə təkrarlayıb.
Yer kürəsinin tarixindəki “Böyük uyğunsuzluq” nədir?
Adətən çökmə süxurlar laylar şəklində formalaşır: ən qədim təbəqələr aşağıda, daha gənc təbəqələr isə yuxarıda yerləşir. Alimlər bu layları araşdırmaqla qədim dövrlərdəki təbii mühiti və planetdə baş verən dəyişiklikləri öyrənə bilirlər.
Lakin dünyanın bir çox ərazisində təxminən 540 milyon il əvvəl formalaşmış Kembri dövrünə aid çökmə süxurlar daha qədim kristallik süxurların üzərində yerləşir. Bu süxurların bəzilərinin, o cümlədən qranitin yaşı bir milyard ildən çoxdur.
Aradakı yüz milyonlarla illik geoloji təbəqələr isə yoxdur. Alimlər bu hadisəni “Böyük uyğunsuzluq” adlandırırlar.
Bunun ən məşhur nümunələrindən biri ABŞ-dakı Böyük Kanyondur. Vaxtilə bu ərazi indiki Şimali Amerikanın yerləşdiyi qədim kontinental massiv – Lavrentiyanın bir hissəsi olub. Oxşar geoloji boşluqlar Avropa, Afrika, Avstraliya və Asiyada da aşkar edilib.
Boşluğun müddəti ərazilərə görə dəyişir. Bəzi bölgələrdə təxminən 200 milyon illik, digərlərində isə bir milyard ildən çox geoloji tarixə aid izlər yoxdur.
Qitələr niyə qalxıb-enib?
Tədqiqatın əsas müəllifi, aspirant Santos Dunqananın sözlərinə görə, bu geoloji boşluğun yaranması ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürülüb. Lakin onların az bir qismi Yer kürəsinin daxilində milyonlarla il ərzində baş verən proseslər nəzərə alınmaqla hərtərəfli yoxlanılıb.
Alim bu boşluğu ortasından böyük bir fəsli çıxarılmış kitabla müqayisə edib.
“Böyük bir fəslin ortasından qoparıldığı kitabı təsəvvür edin. Böyük uyğunsuzluq Yer kürəsinin tarixində belə bir boşluqdur: hadisələrin ardıcıllığı qəfil olaraq ilk fəsillərdən daha sonrakı dövrə keçir. Araşdırmamız göstərir ki, bu səhifələr təsadüfən yoxa çıxmayıb”, – Dunqana bildirib.
O, elmi rəhbəri, dosent Nikolas Flamanla birlikdə Yer mantiyasının yüz milyonlarla il ərzində hərəkətini modelləşdirib. Mantiya Yer qabığının altında yerləşən, əsasən bərk və yüksək temperaturda olan süxurlardan ibarət qalın təbəqədir. İnsan ömrü miqyasında hərəkətsiz görünsə də, geoloji zaman ərzində yavaş-yavaş deformasiyaya uğrayır və yerini dəyişir.
İstilik enerjisinin yaratdığı bu hərəkət – mantiya konveksiyası – Yer səthinin nəhəng sahələrini tədricən yuxarı qaldıra və ya aşağı endirə bilər. Quru sahələri yüksəldikdə külək və su onların səthini aşındırır. Sonradan həmin ərazi yenidən aşağı enərsə, dəniz suları altında qala bilər. Bu zaman aşınmış süxurların üzərində yeni çöküntü layları yaranır.
Alimlərin fikrincə, məhz bu ardıcıl proses həm qədim süxur qatlarının yox olmasını, həm də bu gün müşahidə edilən geoloji sərhədin qorunub saxlanmasını izah edə bilər.
Üç qədim qitədə eyni proses müşahidə olunub
Kompüter modelləri üç qədim kontinental ərazidə ümumi qanunauyğunluq aşkar edib: Lavrentiya, indiki Şimali Avropanın yerləşdiyi Baltika və Şimali Çin.
Hesablamalara görə, mantiya konveksiyası Neoproterozoy erasında – təxminən bir milyard il əvvəldən 540 milyon il əvvələ qədər – bu ərazilərin mərkəzi hissələrini yuxarı qaldırıb. Bu dövr heyvan növlərinin sürətlə çoxaldığı Kembri partlayışından əvvəlki mərhələni əhatə edir. Alimlər hesab edirlər ki, ərazilərin uzun müddət yüksəkdə qalması genişmiqyaslı aşınmaya səbəb olub. Nəticədə yüz milyonlarla illik geoloji tarixə aid süxur layları silinib.
Daha sonra, təxminən son 540 milyon ili əhatə edən Fanerozoy eonunda həmin qitə əraziləri geniş miqyasda aşağı enib və dəniz suları altında qalıb. Yeni çöküntülər isə qədim və gənc süxurlar arasındakı sərhədi qoruyub saxlayıb.
Yer kürəsinin tarixində görünməyənlər də vacib məlumat verir
Kompüter modellərinin real geoloji boşluqların yerləşdiyi ərazilərlə uyğun gəlməsi mantiyanın dərinliklərindəki maddə hərəkətlərinin Yer kürəsinin geoloji tarixinin müəyyən hissələrinin yoxa çıxmasında mühüm rol oynadığı ehtimalını gücləndirir. Tədqiqatın müəllifləri hesab edirlər ki, hər bir ərazi üçün ayrıca səbəb axtarmaq əvəzinə, planetin müxtəlif hissələrinə təsir edən vahid geoloji prosesdən danışmaq mümkündür.
Dosent Nikolas Flamanın sözlərinə görə, bəzən Yer kürəsinin tarixində çatışmayan məlumatlar görünən süxurlardan daha çox şey danışa bilər. “Bəzən çatışmayan hissə Yer kürəsinin tarixi haqqında gördüklərimizdən daha çox məlumat verir. Uzunmüddətli yüksəlmə və ardınca eyni dərəcədə uzun sürən enmə süxurların aşınması və aşınmış səthin qorunub saxlanması üçün ideal şərait yarada bilərdi”, – alim bildirib.
Qeyd edək ki, “Böyük uyğunsuzluq” hadisəsini geoloq Con Nyuberri ilk dəfə 1857–1858-ci illərdə ABŞ-ın Nyu-Meksiko ştatında təsvir edib. Bu, Con Pauellin Böyük Kanyon üzrə məşhur ekspedisiyasından 12 il əvvəl baş verib.
Bu geoloji hadisə kontinental miqyaslı hesab olunur və müasir Şimali Amerikanın əsasını təşkil edən qədim Lavrentiya ərazisinin müxtəlif hissələrində müşahidə edilir.
Nadir Talıblı
