Pensiyaya çıxmaq yaşına yaxınlaşan insanların bir qismi yalnız yaş həddinin tamamlanmasını gözləyir. Halbuki pensiya məsələsində təkcə yaş faktoru həlledici deyil.
Sığorta stajı, fərdi hesabda toplanmış pensiya kapitalı, əmək fəaliyyəti ilə bağlı məlumatların düzgünlüyü və sənədlərin vaxtında yoxlanılması gələcək pensiyanın məbləğinə birbaşa təsir göstərə bilər. Ən böyük səhvlərdən biri bütün bu məsələləri pensiya yaşına çatanda araşdırmağa başlamaqdır. Halbuki bəzi problemləri əvvəlcədən aşkar etmək və düzəltmək mümkündür.
Bəs pensiyaya hazırlaşanlar nələrə diqqət etməlidirlər?
1. Pensiya yaşına çatmağı pensiya hüququnun yaranması ilə eyniləşdirirlər
Azərbaycanda pensiyaya çıxmaq üçün müəyyən edilmiş yaş həddinə çatmaq vacibdir, amma bu, hər kəsin avtomatik olaraq əmək pensiyası alacağı demək deyil.
2026-cı il iyulun 1-dən etibarən ümumi qaydada həm kişilər, həm də qadınlar üçün pensiya yaşı 65-dir. Yaşa görə əmək pensiyası hüququ üçün fərdi hesabda minimum pensiya məbləğini təmin edən pensiya kapitalı olmalı, bu şərt ödənmədikdə isə qanunla müəyyən edilmiş sığorta stajı tələbi yerinə yetirilməlidir. Yəni insan yalnız yaşının tamamlanmasına deyil, pensiya hüququnun digər şərtlərinə də diqqət yetirməlidir.
2. Sığorta stajını son ana qədər yoxlamırlar
Pensiyaya hazırlaşanların yol verdiyi əsas səhvlərdən biri işlədikləri illərin hamısının sığorta stajında əks olunduğunu düşünmələridir. Xüsusilə 2006-cı ildən əvvəl işləyən şəxslər əmək kitabçalarını, əvvəlki iş yerləri ilə bağlı sənədləri və arxiv məlumatlarını yoxlamalıdırlar. Çünki köhnə iş yerləri, müəssisələrin bağlanması və sənədlərin itməsi sonradan əlavə çətinlik yarada bilər.
Əgər əmək fəaliyyəti ilə bağlı hansısa dövr sistemdə görünmürsə, bunu pensiya yaşına çatmamış araşdırmaq daha məqsədəuyğundur. Lazım gəldikdə əmək kitabçası və digər təsdiqedici sənədlərdən istifadə oluna bilər.
3. Pensiya kapitalına maraq göstərmirlər
Bəzi insanlar gələcək pensiyanın yalnız əməkhaqqının məbləğindən asılı olduğunu düşünürlər. Halbuki pensiya hesablanarkən fərdi hesabda toplanmış pensiya kapitalı mühüm rol oynayır. Hazırda Azərbaycanda minimum əmək pensiyası 320 manatdır. Bu məbləğ əsasında minimum pensiya təminatına imkan verən kapital 46 080 manat təşkil edir. Kapital bu səviyyədə olmadıqda, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan sığorta stajı şərti də əhəmiyyət daşıyır.
Ona görə də vətəndaş fərdi hesabında nə qədər pensiya kapitalının toplandığını mütəmadi yoxlamalıdır. Pensiya yaşına az qalmış bu rəqəmlə maraqlanmaq gec ola bilər.
4. Qeyri-rəsmi işlədikləri illərin gələcək pensiyaya təsirini nəzərə almırlar
Əməkhaqqının bir hissəsinin rəsmi, digər hissəsinin isə qeyri-rəsmi ödənilməsi təkcə bugünkü sosial təminatla bağlı məsələ deyil. Bu, gələcək pensiyaya da təsir edə bilər. Əgər işçinin əməkhaqqı tam rəsmiləşdirilmirsə və sosial sığorta ödənişləri faktiki qazancına uyğun aparılmırsa, onun fərdi hesabında toplanan pensiya kapitalı da gözlədiyindən az ola bilər. Bu səbəbdən əmək müqaviləsinin mövcudluğunu, rəsmi əməkhaqqını və sosial sığorta məlumatlarını yoxlamaq vacibdir.
5. Bütün iş və fəaliyyət dövrlərinin avtomatik staja daxil olduğunu düşünürlər
İnsanlar bəzən hər hansı müəssisədə işlədikləri, təhsil aldıqları və ya müəyyən müddət işsiz qaldıqları dövrlərin avtomatik olaraq pensiya stajına daxil edildiyini düşünürlər. Əslində isə müxtəlif dövrlərin sığorta stajına daxil edilməsi qanunvericilikdəki şərtlərdən asılıdır. Məsələn, hərbi xidmət, müəyyən kateqoriyadan olan şəxslərə qulluq və bəzi digər dövrlər qanunda nəzərdə tutulan qaydada nəzərə alına bilər. Əyani təhsil dövrü ilə bağlı məlumatlar da müvafiq sənədlərlə təsdiqlənməlidir.
6. Güzəştli pensiya hüququnu araşdırmırlar
Bəzi vətəndaşlar ümumi pensiya yaşını gözləməli olduqlarını düşünürlər. Halbuki qanunvericilik müəyyən kateqoriyadan olan şəxslər üçün güzəştli şərtlərlə pensiyaya çıxmaq imkanı nəzərdə tutur. Məsələn, beş və daha çox uşağı olan, yaxud əlilliyi olan uşağı olan valideynlər üçün müəyyən şərtlərlə pensiya yaşının beş il azaldılması mümkündür. Eyni zamanda, əmək şəraiti xüsusilə zərərli və ağır olan işlərdə çalışan bəzi şəxslər də güzəştli pensiya hüququna malik ola bilərlər.
Lakin bu güzəştlər avtomatik olaraq hər kəsə şamil edilmir. İş stajı, uşaqların yaşı, əmək şəraiti və digər qanuni tələblər nəzərə alınır.
7. Pensiyaya çıxdıqdan sonrakı büdcəni hesablamırlar
Pensiyaya hazırlaşmaq yalnız hüquqi və sənədləşmə məsələsi deyil. Bu, həm də maliyyə planlaşdırmasıdır. İnsanlar bəzən pensiyaya çıxandan sonra əvvəlki əməkhaqqını almayacaqlarını nəzərə almadan xərclərini əvvəlki qaydada planlaşdırırlar. Nəticədə kommunal ödənişlər, ərzaq, dərman, nəqliyyat və digər gündəlik xərclər ailə büdcəsinə ciddi yük yarada bilər.
Pensiya yaşına yaxınlaşan şəxslər gələcək gəlirlərini və zəruri xərclərini əvvəlcədən hesablamalı, mümkün olduqda əlavə yığım formalaşdırmalıdırlar.
Pensiyaya hazırlaşanlar nə etməlidirlər?
Mütəxəssislərin tövsiyə etdiyi əsas addımlar bunlardır:
-Fərdi hesabı yoxlayın: Pensiya kapitalınız və sığorta məlumatlarınızla tanış olun.
-Əmək kitabçasını qoruyun: Xüsusilə 2006-cı ildən əvvəlki iş dövrlərini təsdiqləyən sənədləri saxlayın.
-Rəsmi məlumatları tutuşdurun: İşlədiyiniz dövrlərin və sosial sığorta ödənişlərinin düzgün əks olunduğunu yoxlayın.
-Güzəştləri araşdırın: Daha erkən pensiyaya çıxmaq hüququnuzun olub-olmadığını öyrənin.
–Əvvəlcədən müraciət edin: Məlumatlarda uyğunsuzluq varsa, DOST mərkəzinə və ya Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna müraciət edin.
Azərbaycanda 2019-cu ildən əmək pensiyalarının bir çox hallarda vətəndaşın ayrıca müraciəti və sənəd təqdim etməsi olmadan elektron qaydada təyin edilməsi tətbiq olunur. Lakin bu, fərdi hesabdakı məlumatların düzgünlüyünü yoxlamağa ehtiyac olmadığı demək deyil.
