Süni intellekt
Generativ süni intellektin sürətli inkişafı ali təhsil və əmək bazarı arasındakı ənənəvi münasibətləri dəyişir. Əvvəllər texniki və ya humanitar ixtisas üzrə diplom gənclər üçün sabit karyeraya başlanğıc hesab olunurdusa, indi bəzi peşələrdə süni intellektlə əvəzlənmə riski artır.
Mənbənin təqdim etdiyi iqtisadi araşdırmalara görə, avtomatlaşdırma xüsusilə əmək bazarına yeni daxil olan gənclərə təsir göstərir. Çünki süni intellekt ilk növbədə təcrübə tələb etməyən və standartlaşdırıla bilən işlərin bir hissəsini avtomatlaşdırmağa başlayır.
Hər 10 faiz avtomatlaşdırma işə düzəlmə şansını azaldır
ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin Dallas Federal Ehtiyat Bankının araşdırmasında Texasdakı dövlət universitetlərinin məzunlarının ChatGPT-nin geniş istifadəyə verilməsindən sonrakı məşğulluq göstəriciləri və gəlirləri araşdırılıb.
Araşdırmaya əsasən, müəyyən bir ixtisas üzrə işlərin avtomatlaşdırılma potensialı 10 faiz bəndi artdıqda, həmin proqramın məzununun diplom aldıqdan sonrakı ilk ildə iş tapmaq ehtimalı təxminən 2 faiz azalır.
İş tapa bilənlər arasında da başlanğıc maaşlarının daha aşağı olduğu müşahidə edilib. Mətndə avtomatlaşdırma riski daha aşağı olan peşələrlə müqayisədə ilkin əməkhaqqının orta hesabla 5 faiz azaldığı bildirilir.
Ən çox hansı ixtisaslar risk altındadır?
Araşdırmada və mənbənin təqdim etdiyi materialda süni intellektin təsirinə daha çox məruz qala bilən sahələr arasında klassik kompüter elmləri, kompüter mühəndisliyi, informasiya sistemləri və mətnlə bağlı bəzi ixtisaslar qeyd olunur.
Səbəb bu sahələrdəki bir sıra başlanğıc səviyyəli tapşırıqların artıq generativ süni intellekt vasitəsilə yerinə yetirilə bilməsidir. Məsələn, sadə kod yazılması, standart mətnlərin hazırlanması, məlumatların emalı və bəzi rutin rəqəmsal əməliyyatlar əvvəllə müqayisədə daha az insan əməyinə ehtiyac yarada bilər. Lakin bu, həmin ixtisasların tamamilə yox olması demək deyil. Əksinə, işəgötürənlərin AI alətlərindən istifadə edə bilən, onları yoxlayan və daha mürəkkəb problemləri həll edən mütəxəssislərə tələbi arta bilər.
İnsan amilinin vacib olduğu peşələr daha fərqli vəziyyətdədir
İnsanla birbaşa ünsiyyət, empatiya, emosional intellekt və fiziki iştirak tələb edən sahələrdə avtomatlaşdırmanın təsiri daha məhdud ola bilər. Mənbədə tibb, müəllimlik və sosial iş kimi peşələr nümunə göstərilir. Bu sahələrdə insanla ünsiyyət, məsuliyyət və real vəziyyətlərə uyğun qərar vermək əsas rol oynayır.
Bu səbəbdən süni intellektin inkişafı bütün peşələrə eyni formada təsir göstərmir.
Gənclər magistraturaya yönəlir
Əmək bazarındakı dəyişiklik təhsil seçimlərinə də təsir göstərə bilər. Mənbədə IT sahəsində təhsil alan məzunların bir hissəsinin birbaşa əmək bazarına çıxmaq əvəzinə magistratura təhsilini davam etdirməyə üstünlük verdiyi bildirilir. Burada əsas səbəblərdən biri başlanğıc səviyyəli işlərin azalması fonunda daha yüksək ixtisaslaşma əldə etmək istəyidir.
Eyni zamanda, tələbələr ixtisas seçərkən süni intellektin gələcəkdə həmin peşəyə təsirini daha çox nəzərə almağa başlayırlar.
Diplom artıq kifayət etməyə bilər
Süni intellektin əmək bazarına təsiri ilə bağlı əsas dəyişikliklərdən biri də universitet diplomunun özünün əvvəlki qədər kifayət etməməsidir. Gələcəkdə işəgötürən üçün yalnız “hansı ixtisası bitirmisən?” sualı deyil, həm də “süni intellektlə nə edə bilirsən?” sualı əhəmiyyət qazana bilər.
Bu isə yeni məzunlar üçün fərqli əmək bazarı yaradır: rutin tapşırıqları yerinə yetirən işçidən daha çox AI alətlərini düzgün istiqamətləndirən, nəticəni yoxlayan, yaradıcı qərarlar verən və insanlarla işləyə bilən mütəxəssis tələb oluna bilər.
Beləliklə, süni intellekt universitet diplomlarını tamamilə dəyərsizləşdirməkdən daha çox, onların əmək bazarında tələb olunan bacarıqlarla tamamlanmasını zəruri edir.
Sunay Aydın
