Zərgərlik mağazalarının vitrinlərində gördüyümüz və ya seyflərdə saxladığımız bütün qızıllar əlimizə çatana qədər inanılmaz dərəcədə uzun və dramatik bir səyahətdən keçib. Müasir astrofiziki tədqiqatlar göstərir ki, bu qiymətli metalın hər qramı yerdənkənar, həqiqətən kosmik mənşəyə malikdir.
Azpost.info bildirir ki, bu barədə Space Daily portalı məlumat verir.
Gecə səmasını işıqlandıran adi ulduzlar fiziki olaraq qızıl yaratmaq iqtidarında deyillər. Onların içərisindəki termonüvə birləşməsi dəmirdə başa çatır, çünki daha ağır elementlərin istehsalı nəhəng enerji udulmasını tələb edir. Qızıl neytron ulduzlarının birləşməsini müşayiət edən kilon adlanan fəlakətli hadisələr nəticəsində yaranır. Belə ekstremal şəraitdə r-prosesi (sürətli neytron tutması) işə düşür və bu da ağır atomların əmələ gəlməsinə imkan verir.
Bu nəzəriyyənin təəccüblü təsdiqi 2017-ci ildə qeydə alınan GW170817 hadisəsi olub. İki neytron ulduzunun toqquşması planetimizin kütləsindən yüzlərlə dəfə çox olan qızıl həcmini yaradıb. Yer kürəsinin ehtiyatlarına gəldikdə isə, onların tarixi Günəş sisteminin yaranmasından əvvəl də başlayıb. Protoplanetar buludda oxşar partlayışların məhsulları ilə zənginləşdirilmiş “kosmik toz” artıq var idi. Yer kürəsi yeni formalaşarkən, cazibə qüvvəsinin təsiri altında demək olar ki, bütün qızıldan ibarət olan qırmızı-isti, əridilmiş bir top planetin mərkəzinə doğru qaçaraq sözün əsl mənasında nüvəsində boğulub. Lakin bəşəriyyətin əlində heç nə qalmayıb. Bu gün çıxardığımız qızıl Yer qabığının yuxarı təbəqələrinə daha sonra daxil olub. Bu, planetin nüvəsi tam formalaşdıqdan sonra baş verən intensiv asteroid bombardmanı nəticəsində mümkün olub.
Bu kəşflərə baxmayaraq, elmi ictimaiyyət müzakirələri davam etdirir. Alimlər təkcə neytron ulduzlarının toqquşmasının kainatdakı qiymətli metalların mövcud bolluğunu izah edə biləcəyinə şübhə edirlər. Kollasarlar və ya maqnetar partlayışları kimi digər fəlakətli hadisələr də kosmosun sərvətinin yaradılmasına töhfə verir. Bu hadisələrin təsdiqlənməsi axtarışı bu günə qədər davam edir.
Sunay Aydın
