Müasir dünyada müharibə anlayışı artıq yalnız tankların, qırıcı təyyarələrin və piyada qoşunların döyüş meydanındakı qarşıdurması ilə məhdudlaşmır. XXI əsr hərb sənəti bizə yeni və daha görünməz bir cəbhə bəxş edib: Kiber-məkan.
Bu gün bir dövlətin ordusunu iflic etmək, onun strateji infrastrukturunu sıradan çıxarmaq və ya rabitə sistemini susdurmaq üçün kilometrlərlə uzaqdan atılan bir raket deyil, klaviatura arxasında yazılan bir zərərli proqram kodu kifayət edə bilir.
26 İyun — Silahlı Qüvvələr Günündə Azərbaycan ordusunun keçdiyi şanlı inkişaf yoluna nəzər salarkən, qarşıda duran ən böyük çağırışlardan birini, yəni ordunun rəqəmsal qalxanının necə qurulmasını və müasir kiber-müharibələrdə ölkəmizin mövqeyini təhlil etmək xüsusi aktuallıq kəsb edir.
Kiber-müharibə nədir və ordular üçün niyə təhlükəlidir?
Kiber-müharibə (cyber warfare) dövlətlərin və ya onlara bağlı qrupların digər ölkələrin informasiya sistemlərinə, hərbi şəbəkələrinə və kritik dövlət infrastrukturuna qarşı həyata keçirdiyi rəqəmsal hücumlardır. Müasir hərbi doktrinalarda bu sahə “beşinci döyüş elementi” (quru, dəniz, hava və kosmosdan sonra) kimi qəbul olunur.
Müasir orduların tamamilə rəqəmsallaşması, şəbəkələşmiş idarəetmə sistemlərinə keçməsi onları eyni zamanda kiber-hücumların hədəfinə çevirir. Bir ordunun rəqəmsal qalxanı zəif olarsa, qarşı tərəf aşağıdakı strateji üstünlükləri əldə edə bilər:
Komanda-idarəetmə sistemlərinin iflic edilməsi: Komandirlərlə ön cəbhə arasındakı rabitənin kəsilməsi və ya saxtalaşdırılması.
Logistikanın pozulması: Qoşunların təchizatı, silah və sursat daşınması sistemlərinin rəqəmsal olaraq bloklanması.
Kəşfiyyat məlumatlarının oğurlanması: Pilotsuz uçuş aparatlarından (PUA), radarlardan və peyklərdən gələn məlumat sızmaları.
Mülki infrastruktura zərbə: Ordunun arxalandığı enerji, su və nəqliyyat şəbəkələrinin sıradan çıxarılması ilə ölkədə xaos yaradılması.
Süni İntellekt və PUA-ların rəqəmsal təhlükəsizliyi
Azərbaycan 2020-ci il Vətən Müharibəsində PUA və yüksək texnoloji silahların tətbiqi ilə dünya hərb tarixinə yeni səhifə yazdı. Lakin bu texnologiyalar inkişaf etdikcə, onların qorunması missiyası da mürəkkəbləşir.
Pilotsuz aparatların idarə edilməsi, hədəfin müəyyən olunması və Süni İntellekt (Sİ) alqoritmlərinin tətbiqi birbaşa şifrələnmiş data axınına əsaslanır. Düşmənin bu data axınına sızması (məsələn, GPS siqnallarının aldadılması – spoofing) dronların idarəetmədən çıxmasına və ya yanlış hədəflərə yönəlməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən hərbi sənayemizdə elektron müharibə (EM) və kiber-müdafiə sistemlərinin sintezi ən vacib prioritetə çevrilib. Ordumuz yalnız fiziki olaraq güclü silahlar almır, həm də həmin silahların daxili proqram təminatının kiber-dayanıqlığını təmin edir.
Azərbaycanın rəqəmsal qalxanı: Hansı addımlar atılır?
Azərbaycan Respublikası rəqəmsal təhlükəsizliyin milli təhlükəsizliyin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu qəbul edərək son illərdə bu sahədə institusional addımlar atıb. Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Kiber-təhlükəsizlik Mərkəzi, Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin müvafiq strukturları və Müdafiə Nazirliyinin kiber-müdafiə bölmələri bu sahədə koordinasiyalı fəaliyyət göstərir.
Xüsusilə hərbi sahədə kiber-müdafiənin gücləndirilməsi üçün aşağıdakı istiqamətlər inkişaf etdirilir:
Qapalı Hərbi Şəbəkə (İntranet): Ordunun daxili kommunikasiyasının qlobal internet şəbəkəsindən tamamilə təcrid olunması və xüsusi kriptoqrafik (şifrələnmiş) üsullarla qorunması.
Kiber-Kəşfiyyat və Önləyici Zərbə: Düşmən tərəfin potensial kiber-hücum planlarını öncədən müəyyən etmək üçün rəqəmsal məkanda kəşfiyyat imkanlarının artırılması.
Yerli Proqram Təminatı: Hərbi sahədə xarici proqramlardan asılılığın minimuma endirilməsi, daxili resurslarla təhlükəsiz kodlaşdırmanın aparılması.
Kiber-ordu üçün kadrlar
Texnologiya nə qədər mükəmməl olsa da, kiber-təhlükəsizlik zəncirinin ən zəif halqası həmişə insan faktorudur. Sadə bir hərbçinin və ya dövlət məmurunun diqqətsizliyi (məsələn, fishing/fişinq linkinə daxil olması və ya təhlükəsiz olmayan daşıyıcıdan istifadə etməsi) bütün sistemi təhlükəyə ata bilər.
Bu baxımdan, Azərbaycan ordusunda və hərbi təhsil müəssisələrində kiber-gigiyena qaydalarının öyrədilməsi, kiber-ordu mütəxəssislərinin yetişdirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizdə bu sahədə fəaliyyət göstərən müasir laboratoriyalar və beynəlxalq tərəfdaşlarla (məsələn, İsrailin aparıcı texnologiya institutları ilə) birgə yaradılan proqramlar rəqəmsal ordumuzun insan kapitalını formalaşdırır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizliyə dair 2023 – 2027-ci illər üçün Strategiyası”nda informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizlik üzrə kadr hazırlığının və ixtisaslaşmış struktur bölmələrin müvafiq kadrlarla təminatının gücləndirilməsi əsas prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilib.
Müasir geosiyasi şəraitdə müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünü qorumaq həm də rəqəmsal sərhədləri qorumaq deməkdir. Güclü və müasir Azərbaycan Ordusu yalnız polad iradəli əsgərlərdən və qabaqcıl silahlardan ibarət deyil; o, həm də görünməz kiber-fəzada ölkəmizi hər saniyə qoruyan güclü bir rəqəmsal qalxana sahibdir. Gələcəyin müharibələrində qalib gəlmək üçün bu qalxanı daim yeniləmək və kiber-təhlükəsizliyi milli hərbi doktrinanın mərkəzində saxlamaq şərtdir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
