Orta Dəhliz Azərbaycan üçün sadəcə Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat marşrutu deyil. Dünya Bankının yeni hesablaması göstərir ki, bu marşrut tam potensialı ilə işləsə, Azərbaycanın ÜDM-nə əlavə 1,84 faiz, hazırkı qiymətlərlə isə təxminən 1,3 milyard dollar töhfə verə bilər.
Məşhur rəqəmin arxasında isə birbaşa büdcə gəliri yox, tranzit daşımaları, dəmir yolu və liman xidmətləri, logistika, yeni biznes fəaliyyəti və xarici ticarətin genişlənməsi dayanır.
Bəs bu 1,3 milyard dollar konkret olaraq haradan yaranacaq? Azərbaycan hansı sahələrdə daha çox qazanacaq və Orta Dəhlizin ölkə iqtisadiyyatına real təsiri nə olacaq?
Dünya Bankının 28 sentyabr tarixli yeni hesabatında məsələ yalnız yolların, dəmir yollarının və limanların genişləndirilməsi ilə məhdudlaşdırılmır. Bank hesab edir ki, dəhlizin iqtisadi potensialını açmaq üçün gömrük prosedurları sürətləndirilməli, rəqəmsal sistemlər tətbiq olunmalı və nəqliyyat şirkətlərinin idarəetmə mexanizmləri təkmilləşdirilməlidir.
Yəni Azərbaycanın qarşısında duran əsas sual artıq təkcə “nə qədər yük daşıya bilərik?” deyil. Daha vacib sual budur: hər keçən yükdən ölkə daxilində nə qədər əlavə dəyər yarada biləcəyik?
Pulun ilk mənbəyi olan tranzit yük
Orta Dəhlizdə yük həcminin artması ilk növbədə tranzitdən əldə olunan gəlirləri böyüdə bilər. Qatarların, konteynerlərin və gəmilərin Azərbaycan ərazisindən keçməsi dəmir yolu, liman, terminal, ekspeditor və digər logistika xidmətlərinə tələbat yaradır. Dünya Bankı Azərbaycan üçün iqtisadi artımın əsas mənbələrindən biri kimi məhz tranzit yükdaşımalarından gəlirlərin artmasını göstərir.
Burada vacib məqam odur ki, bir konteynerin ölkədən keçməsi yalnız tranzit haqqı demək deyil. Yükün terminalda saxlanması, yüklənməsi-boşaldılması, sənədləşmə, gömrük, dəmir yolu daşımaları, logistika və digər xidmətlər də iqtisadi dövriyyə yaradır.
Bakı limanı və dəmir yolu daha çox qazanacaq
Dəhlizin böyüməsindən ən birbaşa fayda əldə edə biləcək sahələrdən biri nəqliyyat infrastrukturudur. Azərbaycanın dəmir yolu şəbəkəsi Dünya Bankının hesabatında təxminən 2 100 kilometr, yük dövriyyəsi isə 18,5 milyon ton göstərilir. Bank Azərbaycanın dəmir yolunu Orta Dəhlizin əsas tranzit bağlantılarından biri kimi qeyd edir.
Yük axını artdıqca dəmir yolu xidmətlərinə, lokomotiv və vaqonlara, terminallara, liman əməliyyatlarına və digər logistika xidmətlərinə tələbat da artır. Beləliklə, dəhliz yalnız “keçid yolu” deyil, xidmətlər zəncirinə çevrilir.
Əsas dəyişiklik: Azərbaycan yükü sadəcə keçirməməlidir
1,3 milyard dollarlıq rəqəmin arxasındakı ən mühüm məqam budur.
Əgər Azərbaycan yalnız yükün bir ölkədən digərinə keçdiyi ərazi kimi qalırsa, qazancın böyük hissəsi tranzit xidmətləri ilə məhdudlaşır. Əgər bunun ətrafında logistika mərkəzləri, anbarlar, qablaşdırma, çeşidləmə, gömrük, sığorta, ekspeditor və digər xidmətlər inkişaf edirsə, həmin yük ölkə daxilində daha çox əlavə dəyər yaradır.
Dünya Bankı da Orta Dəhlizin sadəcə nəqliyyat marşrutundan iqtisadi dəhlizə çevrilməsinin vacibliyini vurğulayır. Bunun üçün logistika mərkəzləri, daxili terminallar və yerli iqtisadiyyatla əlaqələri gücləndirən yol və dəmir yolu bağlantılarına investisiya tələb olunur.
Niyə vahid logistika operatoru təklif olunur?
Dünya Bankının diqqət çəkən təkliflərindən biri Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan və Türkiyənin əsas dövlət nəqliyyat şirkətlərinin iştirakı ilə vahid logistika operatorunun yaradılmasıdır.
Məqsəd bütün marşrut üzrə yükün ayrı-ayrı şirkətlər arasında parçalanmış şəkildə deyil, daha koordinasiyalı idarə olunmasıdır. Təklif olunan operator vahid tariflərin müəyyənləşdirilməsi, marşrutların optimallaşdırılması, dispetçer idarəçiliyi, əməliyyat problemlərinə çevik reaksiya və Çinlə Avropa arasındakı logistika şirkətləri ilə inteqrasiya kimi funksiyaları yerinə yetirə bilər.
Bu, Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yük sahibinin əsas tələbi yalnız “marşrutun mövcudluğu” deyil, yükün qiyməti, müddəti və etibarlılığıdır.
Bütün bunların qiyməti nə qədərdir?
1,3 milyard dollarlıq potensialı əldə etmək avtomatik proses deyil. Dünya Bankının hesablamasına görə, 2040-cı ilədək Orta Dəhlizin fiziki infrastrukturunun yaxşılaşdırılması üçün ən azı 25 milyard dollar, logistika mərkəzləri, bağlantılar, avadanlıq və rəqəmsal sistemlər kimi əlavə imkanlar üçün isə təxminən 30 milyard dollar investisiya tələb oluna bilər.
Bankın hesablamasına görə, dəhlizin tam inkişafı iştirakçı ölkələrin ümumi ÜDM-ni uzunmüddətli perspektivdə 3,3 faiz artıra, marşrut üzrə ticarət həcmini üç dəfədən çox yüksəldə bilər. İnfrastruktur yatırımları institusional və logistika islahatları ilə tamamlanarsa, yük həcmi daha da arta bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ nədir?
Beləliklə, “1,3 milyard dollar”ı birbaşa dövlət büdcəsinə daxil olacaq pul kimi başa düşmək düzgün deyil. Bu rəqəm Orta Dəhlizin tam potensialının reallaşması nəticəsində Azərbaycan iqtisadiyyatında yarana biləcək əlavə ÜDM təsirini ifadə edir.
Bu gəlirin mənbələri isə daha çox yük daşımaları, dəmir yolu və liman xidmətləri, logistika, tranzit əməliyyatları, yeni biznes fəaliyyəti və Azərbaycanla Mərkəzi Asiya və Avropa bazarları arasındakı ticarətin genişlənməsi olacaq.
Başqa sözlə, Orta Dəhlizin Azərbaycan üçün dəyəri təkcə “nə qədər yük keçəcək?” sualı ilə ölçülməyəcək. Əsas göstərici həmin yükün ölkə daxilində nə qədər xidmət, biznes, iş yeri və əlavə iqtisadi dəyər yaratması olacaq.
Samir Abdulla
