Demək olar ki, hər kəs həyatında ən azı bir dəfə yuxuya gedərkən qəfil diksinmə, əzələlərin sıçraması və sanki boşluğa düşürmüş kimi hiss yaşayıb. Bəzən bu hiss o qədər real olur ki, insan bir anda oyanır.
Bu vəziyyət əksər hallarda xəstəlik əlaməti deyil. Tibbdə “hipnik sıçrayış” (hypnic jerk) adlandırılan bu hadisə oyaqlıqdan yuxuya keçid zamanı baş verən qeyri-iradi əzələ yığılmasıdır.
İnsanların 60-70 faizində baş verir
Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyasının məlumatlarına əsasən, insanların təxminən 60-70 faizi həyatının müəyyən mərhələsində hipnik sıçrayışla qarşılaşır. Yüngül epizodlar çox vaxt insanı tam oyatmadığı üçün yadda qalmaya da bilər. Buna görə bəzi insanlar bu hadisəni yalnız özlərinə xas xüsusiyyət hesab edirlər.
Əksər hallarda isə bu, normal fizioloji proses sayılır və xüsusi müalicə tələb etmir.
Beyin əzələlərin boşalmasını təhlükə kimi qəbul edir?
Hipnik sıçrayışın dəqiq mexanizmi elm tərəfindən tam müəyyənləşdirilməyib. Lakin əsas nəzəriyyələrdən birinə görə, səbəb yuxuya keçid zamanı əzələ tonusunun sürətlə azalmasıdır. İnsan yuxuya getdikcə əzələlər tədricən boşalır. Beyin bu sürətli dəyişiklikləri bəzən yanlış olaraq yıxılma hissi kimi qəbul edə bilər. Bunun ardınca sinir sistemi sanki təhlükəyə cavab verir və əzələlərə qəfil yığılma siqnalı göndərir. İnsan da həmin anda diksinərək oyanır.
Bu səbəbdən hipnik sıçrayış zamanı “yataqdan düşürəm”, “boşluğa yuvarlanıram” kimi hisslər yaşana bilər.
Bunun qədim insanlarla əlaqəsi varmı?
Hipnik sıçrayışın mənşəyini izah edən başqa bir nəzəriyyə onun təkamüllə bağlı ola biləcəyini irəli sürür. Bu fərziyyəyə əsasən, uzaq əcdadlarımız ağaclarda yatarkən əzələlərin boşalması tarazlığın itirilməsi təhlükəsi yarada bilərdi. Qəfil əzələ yığılması isə onları yıxılmaqdan xilas edən refleks ola bilərdi. Lakin bu izah maraqlı səslənsə də, onun tam təsdiqləndiyini söyləmək mümkün deyil.
Qəhvə və yuxusuzluq bunu artıra bilər
Hipnik sıçrayışların tezliyi bəzi hallarda gündəlik həyat tərzi ilə əlaqəli ola bilər.
Xüsusilə həddindən artıq kofein qəbulu, nikotin, yuxusuzluq, güclü stress, yatmazdan əvvəl ağır fiziki məşq belə sıçrayışların daha tez-tez baş verməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən gecə yuxuya gedərkən tez-tez diksinən insanlarda ilk növbədə yuxu rejiminə, kofein qəbuluna və stress səviyyəsinə diqqət yetirmək faydalıdır.
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Ara-sıra baş verən hipnik sıçrayış, adətən, narahatlıq doğuran vəziyyət deyil. Amma əzələ yığılmaları yuxunu müntəzəm şəkildə pozmağa başlayırsa, yuxuya getməkdən qorxu yaradırsa və ya oyaq vəziyyətdə də davam edirsə, həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Əsas məqam budur: yuxuya gedərkən qəfil diksinmək çox yayılmış fizioloji hadisədir və əksər hallarda xəstəlik demək deyil.
N.Talıblı
