ABŞ və İran arasında diplomatik danışıqların davam etməsi dünya bazarında neftin qiymətinə təsir göstərir. Tərəflər arasında mümkün razılaşma ilə bağlı gözləntilər qiymətlərin enməsinə səbəb olsa da, regionda hərbi gərginliyin yenidən artması neftin bahalaşması riskini gündəmdə saxlayır.
Təqdim olunan məlumatlara görə, “Brent” markalı neftin bir barelinin qiyməti 103,53 dollar, ABŞ-ın WTI markalı neftinin qiyməti isə 90,97 dollar səviyyəsindədir.
Bazar iştirakçıları ABŞ və İran arasında mümkün razılaşmanın enerji bazarına təsirlərini qiymətləndirirlər. Diplomatik prosesdə irəliləyiş əldə olunarsa, İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyaların və dəniz blokadasının yumşaldılması ehtimalı gündəmə gələ bilər. Bu isə bazara əlavə neft tədarükü perspektivi yaradaraq qiymətlərə aşağı istiqamətdə təzyiq göstərə bilər.
Tramp neftin kəskin ucuzlaşacağını gözləyir
ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla bağlı böhranın yaxın vaxtlarda bu və ya digər şəkildə başa çatacağını bildirib. Onun sözlərinə görə, böhranın nizamlanması neft və benzin qiymətlərinin dünya bazarında kəskin şəkildə aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.
Belə bir ssenarinin reallaşması üçün diplomatik razılaşmanın əldə olunması ilə yanaşı, neft tədarükü ilə bağlı məhdudiyyətlərin də aradan qalxması vacibdir.
Bununla belə, qiymətlərin nə qədər aşağı düşəcəyini indidən müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Nəticə danışıqların gedişindən, sanksiyalarla bağlı qərarlardan və regiondakı təhlükəsizlik vəziyyətindən asılı olacaq.
Hörmüz boğazı neft bazarının əsas risklərindən biridir
Neft bazarında ucuzlaşma gözləntilərinə baxmayaraq, Yaxın Şərqdə mümkün eskalasiya qiymətlərin yenidən yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Fransanın xarici işlər naziri Jan-Noel Baronun xəbərdarlığına görə, ABŞ-İran qarşıdurmasının genişlənməsi enerji resurslarının qiymətini yenidən əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bu baxımdan, Hörmüz boğazındakı vəziyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünya neft tədarükünün mühüm hissəsi bu marşrutdan keçir. Boğazda gəmiçilikdə ciddi fasilələrin yaranması, daşımaların bahalaşması və ya ixracın məhdudlaşdırılması dünya bazarında təklifin azalmasına və qiymətlərin yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər.
Beləliklə, neft bazarı hazırda iki əks ssenari arasında qalır: diplomatik razılaşma qiymətləri aşağı sala, hərbi qarşıdurmanın yenidən güclənməsi isə bahalaşmanı sürətləndirə bilər.
Neftin ucuzlaşması Azərbaycana necə təsir edə bilər?
Neft qiymətlərindəki dəyişiklik Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki neft və qaz sektoru ölkənin ixrac gəlirlərində və dövlət maliyyəsində mühüm rol oynayır.
Əgər ABŞ və İran arasında razılaşma əldə olunsa və dünya bazarında neftin qiyməti davamlı şəkildə aşağı düşsə, bu, Azərbaycanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlərə təzyiq göstərə bilər. Təsirin miqyası isə qiymətlərin hansı səviyyədə və nə qədər müddət qalacağından, hasilat və ixrac həcmlərindən asılı olacaq.
Neftin ucuzlaşması dövlət büdcəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Büdcədə nəzərdə tutulan neft qiyməti ilə faktiki satış qiyməti arasında fərq yaranarsa, büdcə gəlirlərinin icrasına təsir göstərə bilər. Lakin bu, avtomatik olaraq dövlət xərclərinin azalacağı demək deyil: nəticə digər gəlir mənbələrindən, Dövlət Neft Fondunun transfertlərindən və büdcənin icra vəziyyətindən də asılıdır.
Digər tərəfdən, neftin bahalaşması ixrac gəlirlərini artıra bilər. Ancaq qiymət artımı hərbi gərginlik və nəqliyyat riskləri ilə müşayiət olunarsa, enerji bazarında qeyri-sabitlik də güclənə bilər.
Qarşıdakı günlərdə neftin qiymətini nə müəyyən edəcək?
Hazırda bazar üçün üç əsas amil ön plana çıxır:
ABŞ-İran danışıqları: Razılaşma ehtimalının artması neftin qiymətini aşağı sala bilər.
Sanksiyalar və neft tədarükü: İrana qarşı məhdudiyyətlərin yumşaldılması bazara əlavə təklif gətirə bilər.
Hərbi eskalasiya və Hörmüz boğazı: Qarşıdurmanın güclənməsi və daşımaların pozulması qiymətləri yenidən yüksəldə bilər.
Nəticə etibarilə, neft bazarında hazırkı vəziyyət diplomatik prosesin necə inkişaf edəcəyindən asılıdır. Azərbaycan üçün əsas məsələ isə qiymətlərin bir günlük dəyişməsi deyil, neftin hansı səviyyədə uzun müddət qalacağı və bunun ixrac gəlirlərinə, dövlət büdcəsinə və iqtisadi dayanıqlığa necə təsir edəcəyidir.
Samir Abdulla
