İqlim dəyişikliyi artıq yalnız ekoloji problem deyil. Temperaturun yüksəlməsi, yağıntıların qeyri-sabitləşməsi, quraqlıq və su ehtiyatlarının azalması kənd təsərrüfatının gələcəyini birbaşa təhdid edir. Azərbaycan üçün bu risk xüsusilə əhəmiyyətlidir: ölkədə əkinçiliyin böyük hissəsi suvarmadan asılıdır və su çatışmazlığı fermerlərin məhsuluna, gəlirinə, nəticədə isə ərzaq qiymətlərinə təsir göstərə bilər.
Bu problemlərin qarşısını almaq üçün Azərbaycan Asiya İnkişaf Bankının (ADB) “Glaciers to Farms” – “Buzlaqlardan təsərrüfatlara” adlı regional proqramında iştirak edir. Proqram Azərbaycanla yanaşı Ermənistan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Pakistan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanı əhatə edir.
ADB-nin məlumatına görə, təşəbbüsün əsas məqsədi buzlaq və qar suları ilə qidalanan çay hövzələrində su ehtiyatlarının idarə edilməsini yaxşılaşdırmaq, kənd təsərrüfatını iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşdırmaq və fermerlərin dayanıqlığını artırmaqdır. Proqramın regional miqyası təxminən 27 milyon hektar ərazini əhatə edir və 13 milyon nəfərin birbaşa faydalanması nəzərdə tutulur.
Azərbaycan fermerlərini hansı risklər gözləyir?
Əsas təhlükələrdən biri su qıtlığıdır. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə iqlim və inkişaf hesabatında ölkənin demək olar ki, bütün ərazisinin quraqlıq və su çatışmazlığı riskinə məruz qaldığı bildirilir. İqlim dəyişikliyi nəticəsində bu problemlərin tezliyi və intensivliyinin artacağı gözlənilir.
Azərbaycan kənd təsərrüfatı su ehtiyatlarından xüsusilə çox asılıdır. Dünya Bankının məlumatına görə, ölkədə kənd təsərrüfatı istehsalının təxminən 80–90 faizi suvarılan ərazilərin payına düşür. Bu o deməkdir ki, suvarma suyunun azalması təkcə ayrı-ayrı təsərrüfatların deyil, ümumilikdə ərzaq istehsalının təhlükəsizliyi üçün də ciddi məsələdir.
İkinci risk temperaturun yüksəlməsi və yağıntı rejiminin dəyişməsidir. İsti dövrün uzanması, yağıntıların vaxtında düşməməsi və ekstremal hava hadisələri əkinlərin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi ərazilərdə leysan və daşqınlar, digər bölgələrdə isə uzunmüddətli quraqlıq fermerlər üçün əlavə itkilər yarada bilər.
Üçüncü problem torpaqların keyfiyyətinin pisləşməsidir. Torpaq deqradasiyası, şoranlaşma, eroziya və səhralaşma məhsuldarlığı azaldan amillər sırasındadır. Su çatışmazlığı ilə bu proseslərin üst-üstə düşməsi fermerlərin xərclərini artıra, gəlirlərini isə azalda bilər.
ADB proqramı nəyi dəyişməyi hədəfləyir?
“Glaciers to Farms” təşəbbüsü yalnız maliyyə yardımı deyil, həm də elmi məlumatlara əsaslanan planlaşdırma və regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin qurulmasını nəzərdə tutur. Proqram çərçivəsində çay hövzələrinin ekoloji dayanıqlığının qiymətləndirilməsi, su ehtiyatlarının idarə olunması üzrə planların hazırlanması, iqlim risklərinin təhlili və ölkələr arasında bilik mübadiləsi nəzərdə tutulur.
ADB-nin açıqladığı regional proqramın ümumi maliyyə çərçivəsində Yaşıl İqlim Fondunun 250 milyon dollarlıq güzəştli maliyyə və qrant dəstəyi nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, bank proqramın 2026–2035-ci illərdə həyata keçirilməsi üçün ümumilikdə 3,5 milyard dollar həcmində maliyyələşmənin səfərbər edilməsini hədəfləyir.
Noyabrın 2-də açıqlanan məlumata əsasən, proqramın texniki yardım mərhələsinin təsdiqlənmiş maliyyəsi təxminən 5 milyon dollardır. Bu vəsait doqquz ölkə arasında bölüşdürülür. Azərbaycan da daxil olmaqla səkkiz ölkənin hər birinə 555 min dollar, Tacikistana isə 560 min dollar ayrılması nəzərdə tutulur. Bu məbləğlər proqramın bütün regional maliyyə paketini deyil, konkret texniki yardım mərhələsini əhatə edir.
Fermer üçün əsas məsələ nədir?
Proqramın real nəticəsi onun kənd təsərrüfatında gündəlik problemləri nə dərəcədə həll edə bilməsindən asılı olacaq. Fermer üçün əsas suallar bunlardır: suvarma suyuna çıxış yaxşılaşacaqmı, quraqlığa davamlı toxum və bitki sortları əlçatan olacaqmı, suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqinə dəstək veriləcəkmi?
İqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma yalnız yeni su anbarları və infrastruktur layihələri ilə məhdudlaşmamalıdır. Damcı suvarma, torpağın nəmliyinin qorunması, əkin dövriyyəsi, quraqlığa davamlı sortlardan istifadə, hava və su riskləri barədə erkən xəbərdarlıq sistemləri də vacibdir. Xüsusilə kiçik fermerlərin bu texnologiyalara çıxışı təmin edilməlidir.
Çünki böyük təsərrüfatlar yeni texnologiyalara investisiya etmək imkanına daha çox malik ola bilər. Kiçik fermer isə bir mövsümün məhsul itkisi nəticəsində ciddi maliyyə çətinliyi ilə üzləşə bilər.
Təhlükə təkcə fermerin problemi deyil
Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın azalması bazara çıxarılan məhsulun həcminə, ərzaq təklifinə və qiymətlərə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma fermerlərin gəlirinin qorunması ilə yanaşı, istehlakçıların ərzağa əlçatanlığı və ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi üçün də əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın ADB proqramında iştirakı bu risklərin regional səviyyədə araşdırılması və uyğunlaşma tədbirlərinin hazırlanması baxımından imkan yaradır. Ancaq əsas nəticə ayrılan vəsaitin və hazırlanacaq planların fermerin sahəsində, suvarma kanalında və məhsul yığımında hiss olunması ilə ölçüləcək.
S. Abdulla
