ABŞ-da aralıq seçkilərində Demokratların Konqresin hər iki palatasına nəzarəti ələ keçirməsi Donald Tramp administrasiyası üçün yeni siyasi mərhələnin başlanğıcıdır. Respublikaçıların məğlubiyyətində İranla müharibənin rol oynadığını Tramp özü də etiraf edib. Lakin o, hərbi əməliyyata başlamaq qərarını müdafiə edir və bu addımı yenidən atacağını bildirir.
Belə vəziyyətdə əsas sual yaranır: Demokratların Konqresə nəzarəti Trampı İran siyasətini dəyişməyə məcbur edə biləcəkmi? Müharibə davam edərsə, bunun enerji bazarlarına, Yaxın Şərqə və Azərbaycana təsiri necə olacaq?
Tramp müharibəyə görə siyasi bədəl ödəyir
Noyabrın 3-də keçirilən aralıq seçkilərinin nəticələri ABŞ siyasi sistemində qüvvələr nisbətini dəyişib. Demokratlar həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda çoxluğu əldə ediblər. Reuters-in məlumatına görə, Senatda demokratlar ən azı 54, Nümayəndələr Palatasında isə 30-dan çox əlavə yer qazanıblar. Bu, Trampın prezidentliyinin qalan iki ilində Konqreslə münasibətlərinin daha mürəkkəb olacağı deməkdir.
Tramp seçkilərdən sonra İran müharibəsinin Respublikaçıların nəticələrinə təsir etdiyini etiraf edib. O, müharibənin benzin və digər məhsulların bahalaşmasına səbəb olduğunu qəbul etsə də, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq üçün hərbi əməliyyatın zəruri olduğunu bildirib. Vitse-prezident Cey Di Vensin mövqeyi isə daha fərqli olub. O, Respublikaçıların məğlubiyyətinin əsas səbəbi kimi məhz müharibəni göstərib. Vens daha əvvəl münaqişənin davam etdirilməsinin siyasi nəticələri barədə xəbərdarlıq edənlərin haqlı olduğunu etiraf edib.
Beləliklə, hakim Respublikaçılar Partiyasında İran müharibəsinin davam etdirilməsinin siyasi qiyməti ilə bağlı fikir ayrılıqları da üzə çıxır.
Demokratlar Trampın qarşısını necə ala bilər?
Demokratların Konqresdə çoxluq əldə etməsi Trampın İran siyasətini avtomatik dəyişməyəcək. Prezident xarici siyasət və hərbi əməliyyatlarla bağlı mühüm səlahiyyətlərini qoruyub saxlayır. Üstəlik, demokratların hər iki palatada prezident vetosunu aradan qaldırmağa imkan verən üçdəiki səs çoxluğu yoxdur.
Ancaq Konqresin əlində ciddi təsir vasitələri var.
Birincisi, maliyyə məsələsidir. Demokratlar müdafiə büdcəsinə, İran əməliyyatları üçün ayrılan vəsaitə və əlavə hərbi xərclərə nəzarət imkanlarını genişləndirəcəklər. Onlar müharibənin maliyyələşdirilməsini məhdudlaşdırmağa və yeni hərbi əməliyyatlar üçün əlavə vəsait ayrılmasına mane olmağa çalışa bilərlər.
İkincisi, araşdırmalar və dinləmələrdir. Konqres administrasiyadan müharibənin məqsədləri, xərcləri, itkiləri və əldə olunan nəticələr barədə hesabat tələb edə bilər. Bu isə Ağ Evə siyasi təzyiqi artıra bilər.
Üçüncüsü, hərbi səlahiyyətlər məsələsidir. ABŞ Konqresi əvvəllər də Trampın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarını məhdudlaşdırmaq üçün təşəbbüslər göstərib. Konqresin Araşdırma Xidmətinin hesabatında da maliyyələşdirmə, hərbi güc tətbiqinə icazə və mümkün danışıqlara nəzarət əsas təsir vasitələri kimi göstərilir.
Bununla belə, yeni Konqresin işi 2027-ci ilin yanvarında başlayacaq. Həmin vaxta qədər demokratlar hazırkı siyasi tərkibdə fəaliyyət göstərməli olacaqlar.
Trampın qarşısında hansı variantlar var?
Hazırkı vəziyyətdə Vaşinqtonun qarşısında bir neçə mümkün istiqamət görünür.
Birinci variant – müharibəni davam etdirmək. Tramp hərbi əməliyyatların zəruri olduğunu düşünürsə, Konqresdəki müqavimətə baxmayaraq, İran üzərində təzyiqi davam etdirməyə çalışa bilər. Lakin bunun üçün maliyyə və siyasi dəstək məsələləri getdikcə daha çətin olacaq.
İkinci variant – məhdud hərbi əməliyyatlar və danışıqlar. Vaşinqton hərbi təzyiqi tam dayandırmadan Tehranla razılaşma axtara bilər. Bu ssenari Trampa həm təhlükəsizlik məqsədlərini müdafiə etmək, həm də müharibənin iqtisadi və siyasi xərclərini azaltmaq imkanı verə bilər.
Üçüncü variant – atəşkəs və siyasi razılaşma. Müharibənin dayandırılması və İranın nüvə proqramı ilə bağlı yeni razılaşma əldə olunması ABŞ administrasiyasının gündəliyinə qayıda bilər. Lakin tərəflərin şərtləri və qarşılıqlı etimadsızlıq bu prosesi çətinləşdirir.
ABŞ Konqresinin Araşdırma Xidməti də münaqişənin gələcəyi ilə bağlı hesabatında hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi, müvəqqəti atəşkəs, eskalasiya və danışıqlar yolu ilə razılaşma variantlarını mümkün ssenarilər kimi göstərir.
Neftin qiyməti və Azərbaycan üçün risklər
İran müharibəsinin taleyi yalnız ABŞ və Yaxın Şərq ölkələri üçün deyil, Azərbaycan üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Münaqişənin uzanması ilk növbədə dünya enerji bazarlarına təsir göstərə bilər. Xüsusilə Hörmüz boğazında gəmiçilik təhlükə altına düşərsə, neft və qaz daşımalarında fasilələr yarana bilər. Bu isə enerji qiymətlərində yeni sıçrayışlara səbəb ola bilər. Konqresin Araşdırma Xidmətinin hesabatında da Hörmüz boğazında təhlükəsizliyin pozulmasının beynəlxalq dəniz ticarəti və enerji daşımaları üçün ciddi risk yaratdığı vurğulanır.
Azərbaycan üçün bu vəziyyətin həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri var.
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi ölkənin ixrac gəlirlərini və dövlət büdcəsinin neft-qaz sektorundan daxilolmalarını artıra bilər. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il üzrə Azərbaycan hesabatında da Yaxın Şərqdə münaqişələrin kəskinləşməsi nəticəsində enerji qiymətlərinin artmasının ölkənin gəlirlərinə müsbət təsir göstərə biləcəyi qeyd olunur. Ancaq digər tərəfdən, ərzaq idxalının bahalaşması, investisiya və turizm axınının zəifləməsi, ticarət və nəqliyyat marşrutlarında problemlər yarana bilər.
Azərbaycan üçün daha həssas məsələ isə İranla qonşuluqdur. Müharibənin genişlənməsi sərhəd təhlükəsizliyi, qaçqın və miqrasiya təzyiqləri, regional nəqliyyat layihələri və ümumi təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə bilər. İran ərazisində uzunmüddətli qeyri-sabitlik yaranarsa, bunun nəticələri təkcə iki ölkənin münasibətləri ilə məhdudlaşmayacaq.
Əsas sual: Tramp geri çəkiləcəkmi?
Demokratların seçkilərdə qələbəsi Trampın İran siyasətinə ciddi siyasi və maliyyə məhdudiyyətləri yarada bilər. Ancaq bu, müharibənin dərhal başa çatacağına zəmanət vermir. Tramp hərbi əməliyyatları davam etdirməkdə israrlı olduğunu artıq açıq şəkildə bildirib. İndi əsas məsələ Demokratların seçki qələbəsini real siyasi təsirə çevirə bilməsidir. Onlar müharibənin maliyyələşdirilməsini məhdudlaşdırmağa, administrasiyanın qərarlarını araşdırmağa və diplomatik həll üçün təzyiq göstərməyə çalışacaqlar.
Tramp isə qarşısında iki ziddiyyətli vəzifə ilə üz-üzədir: İran qarşısında geri çəkilmədiyini nümayiş etdirmək və müharibənin ABŞ iqtisadiyyatına, seçicilərin gündəlik həyatına və öz partiyasının siyasi mövqelərinə vurduğu zərəri azaltmaq.
ABŞ seçkiləri İran müharibəsinin taleyini həll etməyib, amma Vaşinqtonda bu müharibə ilə bağlı qərarların qəbul olunma şəraitini dəyişib. Bunun növbəti mərhələdə atəşkəsə, yeni eskalasiyaya, yoxsa uzunmüddətli siyasi qarşıdurmaya gətirib çıxaracağını hadisələrin inkişafı göstərəcək.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
