Azərbaycanda ərzaq məhsullarının bahalaşması əhalinin gündəlik xərclərinə təsir etməkdə davam edir. Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin sentyabrında illik inflyasiya 5,5 faiz olduğu halda, ərzaq məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə qiymət artımı 6,9 faiz təşkil edib. Başqa sözlə, gündəlik istehlak səbətində mühüm yer tutan məhsulların bahalaşması ümumi inflyasiyanı üstələyib.
Sentyabr ayında xüsusilə tərəvəz, yumurta və ət məhsullarında qiymət artımı qeydə alınıb. Bu isə ailələrin ərzaq alışına daha çox pul ayırmasına səbəb olur.
Bəs qiymətlər niyə artır və bu proses ailə büdcəsinə nə qədər təsir edir?
Tərəvəz, yumurta və ət bahalaşmada önə çıxır
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin sentyabrında ərzaq, alkoqollu içkilər və tütün məhsullarının qiymətləri əvvəlki ilin eyni ayı ilə müqayisədə 6,9 faiz yüksəlib. Təkcə avqust ayı ilə müqayisədə isə bu kateqoriyada 1,4 faiz artım qeydə alınıb.
Ayrı-ayrı məhsullar üzrə aylıq qiymət dəyişiklikləri də diqqət çəkir. Sentyabrda avqust ayına nisbətən tərəvəzlərin qiyməti 6,9 faiz, yumurtanın qiyməti 5,4 faiz, ət və ət məhsullarının qiyməti 2 faiz, balıq və balıq məhsullarının qiyməti 1,9 faiz, süd və süd məhsullarının qiyməti 0,4 faiz, çörək, çörək məmulatları və yarmaların qiyməti 0,3 faiz artıb. Bununla yanaşı, kərə və bitki yağlarının qiymətlərində 0,2 faiz, meyvələrin qiymətlərində isə 1,3 faiz ucuzlaşma qeydə alınıb.
Bu rəqəmlər göstərir ki, bahalaşma bütün ərzaq məhsullarını eyni dərəcədə əhatə etmir. Bəzi məhsulların qiyməti yüksəldiyi halda, digərlərində mövsümi və bazar dəyişiklikləri nəticəsində ucuzlaşma baş verir.
Ərzaq qiymətləri niyə daha sürətlə artır?
Ərzaq məhsullarının bahalaşmasının bir neçə mümkün səbəbi var. Bunlardan biri kənd təsərrüfatında istehsal xərclərinin yüksəlməsidir. Fermerlər üçün toxum, gübrə, yanacaq, yem, elektrik enerjisi, suvarma və əməkhaqqı xərcləri məhsulun maya dəyərinə birbaşa təsir edir. İstehsal xərclərinin artması son nəticədə bazar qiymətlərində də özünü göstərə bilər.
Digər mühüm amil mövsümilikdir. Xüsusilə tərəvəz və meyvələrin qiymətləri ilin müxtəlif dövrlərində məhsul təklifi, hava şəraiti, saxlanma və daşınma xərclərindən asılı olaraq dəyişir. Yerli məhsulun bazara çıxışı azaldıqda idxal məhsullarının payı arta və qiymətlərə əlavə təzyiq yarana bilər.
İdxaldan asılılıq da nəzərə alınmalı məsələlərdəndir. Xaricdən gətirilən ərzaqların qiymətinə istehsalçı ölkələrdəki bahalaşma, beynəlxalq daşınma xərcləri, logistika və valyuta məzənnələri təsir göstərir.
Ət və süd məhsullarının qiymətində isə heyvandarlığın xərcləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yem, baytarlıq xidmətləri, saxlanma və daşınma xərcləri yüksəldikdə bu, məhsulun son satış qiymətində əks oluna bilər.
Azərbaycanlılar aylıq büdcələrinin nə qədərini ərzağa xərcləyirlər?
Qiymət artımının ailələrə təsirini anlamaq üçün əhalinin istehlak xərclərinə nəzər salmaq kifayətdir.
Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin yanvar-avqust ayları üzrə məlumatına əsasən, ölkədə adambaşına düşən orta aylıq pərakəndə ticarət xərci 538,6 manat təşkil edib. Bunun 293,1 manatı ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatlarının alınmasına yönəlib. Bu məhsulların payı adambaşına düşən pərakəndə ticarət xərclərinin təxminən 54,4 faizini təşkil edib. Dörd nəfərlik ailə üçün eyni göstərici əsasında sadə hesablama aparsaq, ərzaq, içki və tütün məhsullarına aylıq təxminən 1 172 manatlıq pərakəndə alış düşür.
Bu, konkret ailənin faktiki xərci deyil, ölkə üzrə adambaşına düşən orta göstərici əsasında hesablanmış təxmini məbləğdir. Ailənin gəlirindən, üzvlərinin sayından, uşaqların yaşından və istehlak vərdişlərindən asılı olaraq real xərclər fərqlənə bilər. Amma rəqəmlər bir həqiqəti göstərir: ərzaq qiymətlərindəki dəyişiklik ailə büdcəsinə birbaşa təsir edən əsas amillərdəndir.
Bahalaşma ailələri nədən imtina etməyə məcbur edə bilər?
Ərzaq qiymətləri artdıqda ailələr ilk növbədə alış-veriş vərdişlərini dəyişməyə başlayırlar. Bəzi məhsulların alınması azaldılır, daha ucuz alternativlər seçilir, əvvəlki keyfiyyətdə və həcmdə alış-veriş etmək çətinləşir. Xüsusilə gəlirlərinin böyük hissəsini qida məhsullarına xərcləyən aztəminatlı ailələr üçün bu proses daha həssasdır. Məsələn, ət, süd məhsulları, yumurta və tərəvəz gündəlik qidalanmanın əsas hissəsini təşkil edir. Bu məhsulların qiymətindəki artım ailələri ya daha çox pul xərcləməyə, ya da istehlak həcmini azaltmağa vadar edə bilər.
Belə vəziyyətdə bahalaşmanın təsiri yalnız pul kisəsində hiss olunmur. Ailələrin qidalanma keyfiyyətinə, digər ehtiyaclara ayırdığı vəsaitə və yığım imkanlarına da təsir göstərir.
İnflyasiya azalsa da, qiymətlər əvvəlki səviyyəyə qayıtmır
İqtisadiyyatda tez-tez qarışdırılan məqamlardan biri inflyasiyanın azalması ilə qiymətlərin ucuzlaşmasının eyni şey hesab edilməsidir. Əslində, inflyasiyanın aşağı düşməsi qiymətlərin əvvəlki səviyyəyə qayıtması demək deyil. Bu, sadəcə bahalaşmanın sürətinin zəifləməsidir. Məsələn, bir məhsulun qiyməti əvvəlki il 10 manat idisə və bir il ərzində 10 faiz bahalaşaraq 11 manata çatıbsa, növbəti ildə inflyasiyanın 5 faizə düşməsi həmin məhsulun 10 manata qayıtması anlamına gəlmir. Əksinə, qiymət artımı davam edərsə, məhsul daha da bahalaşacaq. Buna görə də ailələrin real vəziyyətini qiymətləndirmək üçün yalnız inflyasiya faizinə deyil, gəlirlərin və xərclərin uzunmüddətli dəyişməsinə də baxmaq lazımdır.
Azərbaycanda ərzaq məhsulları üzrə illik qiymət artımının ümumi inflyasiyanı üstələməsi də bu məsələnin əhəmiyyətini artırır. Əgər əməkhaqqı, pensiya və digər gəlirlərin artımı gündəlik istehlak xərclərinin yüksəlməsini kompensasiya etmirsə, insanların real alıcılıq qabiliyyəti zəifləyə bilər.
Samir Abdulla
