Dünyanın 55 ölkəsinin pensiya sisteminin qiymətləndirildiyi beynəlxalq reytinqdə Azərbaycan yer almayıb. Qazaxıstan 29-cu pillədə qərarlaşıb, Türkiyə isə son sıralardadır.
Azərbaycanın indeksə daxil edilməməsi ölkəmizin pensiya sisteminin beynəlxalq qiymətləndirmədə hansı mövqedə olduğunu müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Bəs qonşu ölkələrin nəticələri nə göstərir və Azərbaycan pensiya sisteminin hansı göstəriciləri diqqət çəkir?
Azpost.info bildirir ki, Marsh və CFA Institute-un 2026-cı ildə açıqladığı Global Pension Index 2026 hesabatı müxtəlif ölkələrin pensiya sistemlərini müqayisə edib. Tədqiqatda 55 ölkənin pensiya təminatı sistemi 50-dən çox göstərici əsasında qiymətləndirilib. Bu ölkələr dünya əhalisinin təxminən 66 faizini əhatə edir.
Hesabatın nəticələri göstərir ki, pensiya sisteminin gücü yalnız ödənilən pensiyanın məbləği ilə ölçülmür. Burada pensiyaların insanların ehtiyaclarını nə dərəcədə qarşılaması, sistemin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlılığı, idarəetmənin keyfiyyəti və şəffaflıq da nəzərə alınır.
Reytinqdə Niderland 85,8 balla birinci yerdə qərarlaşıb. Danimarka 84,1, İslandiya 84,0, Sinqapur 82,0, İsrail 81,9, Avstraliya isə 80,6 bal toplayıb.
Azərbaycan isə 55 ölkənin yer aldığı siyahıda yoxdur.
Azərbaycan niyə reytinqə daxil edilməyib?
Hesabatın açıq təqdimatında Azərbaycanın reytinqdən kənarda qalmasının konkret səbəbi göstərilmir. Buna görə ölkəmizin beynəlxalq qiymətləndirməyə daxil edilməməsini hansısa göstəricinin zəifliyi, pensiya sistemində problem və ya məlumat çatışmazlığı ilə birbaşa əlaqələndirmək düzgün olmaz. Bununla belə, indeksin metodologiyası göstərir ki, ölkələrin qiymətləndirilməsi üçün pensiya məbləğləri ilə yanaşı, əhatə dairəsi, maliyyələşmə mexanizmləri, demoqrafik vəziyyət, pensiya aktivləri və idarəetmə haqqında müqayisə edilə bilən məlumatlar tələb olunur.
Azərbaycanın siyahıda olmaması o deməkdir ki, ölkəmizin bu indeks üzrə rəsmi balı və yeri yoxdur.
Qazaxıstan Azərbaycan üçün hansı nümunəni göstərir?
Mərkəzi Asiya ölkələri arasında Qazaxıstanın nəticəsi diqqət çəkir. Ölkə 2026-cı il indeksində 55 sistem arasında 29-cu yerdə qərarlaşıb və 100 mümkün baldan 64,8 bal toplayıb.
Qazaxıstanın göstəriciləri belədir:
| Qiymətləndirmə istiqaməti | Bal |
|---|---|
| Pensiya təminatının adekvatlığı | 44,9 |
| Maliyyə dayanıqlılığı | 74,4 |
| Etibarlılıq və idarəetmə | 83,0 |
| Ümumi nəticə | 64,8 |
Bu nəticədə maraqlı məqam var: Qazaxıstan pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlılığı və idarəetmə göstəriciləri nisbətən yüksək olsa da, pensiyaların adekvatlığı üzrə balı xeyli aşağıdır. Başqa sözlə, sistemin uzunmüddətli maliyyə baxımından davamlılığı onun vətəndaşlara kifayət qədər yüksək pensiya təmin etməsi demək deyil.
Qazaxıstanda pensiya sistemi üç əsas komponentdən ibarətdir: dövlət tərəfindən verilən baza pensiyası, 1998-ci ilədək formalaşmış iş stajına əsaslanan həmrəylik pensiyası və fərdi yığım hesablarında toplanan vəsaitlər hesabına ödənilən yığım pensiyası. 2026-cı ildə ölkədə minimum baza pensiyası 35 596 tenge, minimum həmrəylik pensiyası isə 69 049 tenge təşkil edir. Pensiya yaşına gəldikdə, kişilər üçün 63, qadınlar üçün 61 yaş müəyyən edilib.
Qazaxıstan nümunəsi göstərir ki, pensiya sisteminin dayanıqlılığı ilə pensiyaçıların əldə etdiyi gəlirin yetərliliyi ayrı-ayrı məsələlərdir.
Türkiyənin pensiya sistemi niyə aşağı qiymətləndirilib?
Türkiyə 2026-cı il reytinqində 46,6 balla D kateqoriyasında qərarlaşıb. Bu nəticə onu qiymətləndirilən ölkələr arasında aşağı mövqelərdən birinə yerləşdirir.
Türkiyənin göstəriciləri:
| Qiymətləndirmə istiqaməti | Bal |
|---|---|
| Pensiya təminatının adekvatlığı | 46,5 |
| Maliyyə dayanıqlılığı | 29,4 |
| Etibarlılıq və idarəetmə | 71,0 |
| Ümumi nəticə | 46,6 |
Türkiyənin ən zəif göstəricisi maliyyə dayanıqlılığıdır. 29,4 bal bu istiqamətdə ciddi problemlərin olduğunu göstərir. Ölkədə pensiya sistemi əsasən məcburi sosial sığorta mexanizmi üzərində qurulub. Bununla yanaşı, fərdi pensiya yığım sistemi də mövcuddur. Lakin pensiya yaşına çatma şərtləri sığorta sisteminə qoşulma tarixindən, ödənilən sığorta günlərinin sayından və digər amillərdən asılı olaraq dəyişir.
Türkiyədə 2008-ci ildən sonra sığorta sisteminə daxil olan muzdlu işçilər üçün pensiya hüququna əsas şərtlərdən biri qadınlarda 58, kişilərdə 60 yaş və 7200 günlük sığorta haqqı ödənişidir. Pensiya yaşı 2036-cı ildən başlayaraq mərhələli şəkildə artırılacaq və 2048-ci ildən hər iki cins üçün 65 yaş olacaq.
Türkiyənin nəticəsi onu da göstərir ki, pensiyaçıların sayının çoxluğu və ya pensiya ödənişlərinin mövcudluğu sistemin maliyyə dayanıqlılığına zəmanət vermir.
Azərbaycanın pensiya sistemində vəziyyət necədir?
Azərbaycan beynəlxalq indeksdə qiymətləndirilməsə də, ölkənin rəsmi statistikası pensiya sisteminin əsas göstəricilərini təhlil etməyə imkan verir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı il iyulun 1-nə Azərbaycanda 1 milyon 100 min pensiyaçı qeydiyyatda olub. Bu, ölkə əhalisinin 10,7 faizini təşkil edib. Həmin tarixə təyin olunmuş aylıq pensiyaların orta məbləği 594,4 manat olub. Bu göstərici orta aylıq əməkhaqqının 50,6 faizinə bərabərdir.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatında isə orta aylıq pensiya 593 manat, yaşa görə orta pensiya 632 manat göstərilib. Nazirliyin hesablamasına əsasən, yaşa görə orta pensiyanın orta aylıq əməkhaqqına nisbəti 57,2 faizə çatıb. Bu rəqəmlər pensiya təminatının gəlirlərə nisbətini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir. Lakin onları birbaşa Qazaxıstan və Türkiyənin indeks balları ilə müqayisə etmək olmaz. Çünki beynəlxalq indeks yalnız orta pensiyanın əməkhaqqına nisbətini deyil, onlarla başqa göstəricini də nəzərə alır.
Azərbaycanda pensiya sistemi əsasən məcburi dövlət sosial sığorta haqları və fərdi hesabda toplanan pensiya kapitalı üzərində qurulub. Pensiya məbləğinin formalaşmasında sığorta stajı və toplanmış kapital mühüm rol oynayır. Minimum pensiya məbləği 320 manatdır, pensiya yaşı isə 2026-cı il iyulun 1-dən etibarən həm kişilər, həm də qadınlar üçün 65 yaşdır.
Burada diqqət çəkən məsələlərdən biri pensiya sisteminin əhatə dairəsidir. Rəsmi statistikaya görə, ölkə əhalisinin 10,7 faizi əmək pensiyası alır. Lakin bu göstərici pensiya yaşına çatmış, amma əmək pensiyası hüququ olmayan şəxslərin sosial müavinət və digər sosial təminat mexanizmləri ilə əhatəsini ayrıca göstərmir.
Pensiya sisteminin gücü təkcə məbləğlə ölçülmür
Beynəlxalq indeksdən çıxan əsas nəticə budur ki, pensiya sisteminin qiymətləndirilməsində üç istiqamət birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Birincisi, pensiya təminatı vətəndaşın pensiya yaşında normal həyatını davam etdirməsinə nə dərəcədə imkan verir? İkincisi, sistem gələcək onilliklərdə pensiya ödənişlərini təmin edə biləcəkmi? Üçüncüsü, pensiya vəsaitlərinin idarə olunması nə qədər şəffaf və etibarlıdır?
Qazaxıstanın 64,8 ballıq nəticəsi dayanıqlılıq və idarəetmə göstəricilərinin pensiya məbləğlərinin adekvatlığından daha yüksək ola biləcəyini göstərir. Türkiyənin 46,6 ballıq nəticəsində isə əsas problem maliyyə dayanıqlılığı istiqamətindədir.
Azərbaycanın bu indeksə daxil edilməməsi ölkəmiz üçün mühüm sual yaradır: pensiya sistemimizin beynəlxalq meyarlarla qiymətləndirilməsi üçün hansı məlumatlar və göstəricilər təqdim olunmalıdır? Bu baxımdan, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun beynəlxalq metodologiya əsasında pensiya sisteminin adekvatlığı, maliyyə dayanıqlılığı və idarəetməsi üzrə daha geniş məlumat açıqlaması faydalı olardı.
Azərbaycanın pensiya sisteminin beynəlxalq reytinqdə olmaması onun dünya ölkələri arasında yerini müəyyənləşdirməyə imkan vermir. Amma Qazaxıstan və Türkiyənin nümunəsi göstərir ki, pensiya sisteminin uğuru yalnız pensiyaların artırılması ilə ölçülmür. Əsas məsələ bu ödənişlərin həm bu gün vətəndaşların ehtiyaclarını qarşılaması, həm də gələcək nəsillər üçün davamlı olmasıdır.
Samir Abdulla
