ABŞ və İran arasında hərbi gərginliyin yenidən kəskinləşməsi qlobal enerji bazarlarını ciddi təzyiq altında saxlayır. Son günlər Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr investorların əsas narahatlığını neft tədarükünün təhlükəsizliyinə yönəldib.
Nəticədə dünya bazarında neft qiymətləri son ayların ən yüksək səviyyəsinə yüksəlib və ekspertlər vəziyyətin daha da ağırlaşacağı təqdirdə bir barel neftin 100 dolları keçəcəyini istisna etmirlər.
Neft qiymətləri sürətlə yüksəlir
İyulun 20-nə olan birja məlumatlarına əsasən, qlobal etalon hesab edilən “Brent” markalı neftin qiyməti 3 faizdən çox bahalaşaraq 90,79 dollara çatıb. ABŞ istehsalı olan WTI markalı xam neft isə 2,65 faiz artaraq 84,68 dollar olub. Diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, hər iki neft markası son bir həftədə təxminən 15 faizdən çox bahalaşaraq son ayların ən güclü həftəlik artımını nümayiş etdirib. Enerji bazarlarında bu qədər sürətli bahalaşma əsasən geosiyasi risklərin artması ilə əlaqələndirilir.
Bazarı narahat edən əsas amillər
İran neftinin bazardan çıxması riski
ABŞ-ın İran limanlarına qarşı dəniz blokadasını yenidən sərtləşdirməsi və İran neftinin satışına verilmiş 60 günlük güzəşti ləğv etməsi bazarda ciddi narahatlıq yaradıb. Hazırda İranın gündəlik təxminən 1,5 milyon barel neft ixracının dayanması ehtimalı qlobal təklifin azalacağı ilə bağlı gözləntiləri gücləndirib.
Hörmüz boğazı təhlükəsi
Qlobal dəniz yolu ilə daşınan neftin 20-25 faizi Hörmüz boğazından keçir. Son günlər bölgədə gəmilərə qarşı hücumların artması və İranın boğazın kommersiya gəmiləri üçün bağlandığını bəyan etməsi daşımaları xeyli çətinləşdirib. Əgər bu marşrut uzun müddət fəaliyyətini tam bərpa etməzsə, bazarda ciddi neft qıtlığı yarana bilər.
Strateji ehtiyatlar azalır
Qlobal neft ehtiyatlarının son beş ilin ən aşağı səviyyəsinə enməsi də bazarın həssaslığını artıran əsas amillərdəndir. Normal şəraitdə strateji ehtiyatlar qiymət şoklarını yumşalda bilir. Lakin hazırkı vəziyyətdə bu imkan xeyli məhdudlaşıb.
Alternativ marşrutlar da risk altındadır
Səudiyyə Ərəbistanının Qırmızı dəniz vasitəsilə həyata keçirdiyi alternativ ixrac marşrutları da təhlükəsiz hesab edilmir. Ekspertlər hesab edirlər ki, İranın dəstəklədiyi husi qüvvələrinin hücumları bu marşrutları da risk altına sala bilər.
Beynəlxalq ekspertlər nə deyirlər?
Dünyanın aparıcı enerji təşkilatları və investisiya bankları mövcud vəziyyəti son illərin ən ciddi enerji böhranlarından biri kimi qiymətləndirirlər.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) hesab edir ki, Yaxın Şərqdəki gərginlik qlobal neft bazarında tarixdə görünməmiş tədarük problemlərinə səbəb ola bilər və əvvəlki proqnozlar artıq aktuallığını itirib.
Goldman Sachs və Deutsche Bank analitikləri bildirirlər ki, neftin bahalaşması dünya üzrə inflyasiyanı sürətləndirəcək və ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz endirimi planlarını təxirə sala bilər.
Mizuho və MST Financial şirkətlərinin eksperti Saul Kavonic hesab edir ki, Hörmüz boğazından neft daşımalarının uzun müddət əvvəlki səviyyənin yarısından aşağı qalması qiymətləri yüksək səviyyədə saxlayacaq.
Bloomberg New Energy Finance (BNEF) isə proqnozlaşdırır ki, mövcud vəziyyət davam edərsə, “Brent” markalı neftin qiyməti 2026-cı ilin son rübündə 91 dolları, tam blokada ssenarisində isə 100 dolları keçə bilər.
Azərbaycanlı iqtisadçılar da hesab edir ki, İran neftinin bazardan çıxması qlobal təklifi əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq və regionda sabitlik bərpa olunmayana qədər qiymət dalğalanmaları davam edəcək.
Azərbaycana təsiri necə ola bilər?
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi qısamüddətli dövrdə Azərbaycan üçün ixrac gəlirlərinin artması baxımından müsbət görünə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bahalaşmanın mənfi tərəfləri də var. Dünya üzrə yanacaq, logistika və daşınma xərclərinin artması inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər. Bu isə idxal olunan məhsulların qiymətinə və daxili bazarda ərzaq qiymətlərinə də təsirsiz ötüşməyəcək.
Ekspertlərin ümumi qənaətinə görə, hazırda neft bazarında qiymətlərin gələcək istiqamətini müəyyən edəcək əsas amil hərbi əməliyyatların miqyası olacaq. Əgər ABŞ və İran arasında diplomatik danışıqlar bərpa olunmasa və qarşıdurma daha geniş regiona yayılsa, dünya enerji bazarı yeni qiymət şokları ilə üzləşə bilər. Bunun nəticəsində neftin 100 dollar həddini keçməsi, yanacaq, nəqliyyat və ərzaq qiymətlərinin isə dünya üzrə yeni bahalaşma dalğasına səbəb olması real ssenari kimi qiymətləndirilir.
Samir Abdulla
