Alimlər suyun mənşəyini tapdı

Yer səthinin 70%-ni təşkil etməsinə baxmayaraq, alimlər hələ də planetimizdəki suyun haradan gəldiyi barədə tam razılığa gələ bilmirlər. Lakin yeni araşdırmalar suyun mənşəyinin tapıldığını iddia edir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Portsmut Universitetindən alimlərə görə, su ilk dəfə Böyük Partlayışdan (Big Bang) 100-200 milyon il sonra supernova partlayışlarının qalıqlarında yaranıb. Bu tapıntılar göstərir ki, Yer kürəsində həyat üçün lazım olan materiallar əvvəl düşünüləndən milyardlarla il daha əvvəl mövcud olub.

Kompyuter simulyasiyalarından istifadə edən tədqiqatçılar hesab edir ki, su kainatdakı ilk ulduzlar ölüb supernovalara çevrildikdə meydana gəlib. Bu partlayışların yaratdığı oksigen soyuqlaşaraq ətrafdakı hidrogenlə birləşəndə, nəticədə qalan maddə buludlarında su formalaşıb. Bu sıx və tozlu buludlar həm də ilk planetləri meydana gətirən əsas materiallar ola bilərdi.

Dr. Daniel Ueylen və komandası araşdırmalarında bildirirlər:

“Simulyasiyalarımız göstərir ki, Böyük Partlayışdan 100-200 milyon il sonra kainatda həyat üçün əsas elementlər artıq mövcud olub. Bununla yanaşı, suyun çox güman ki, ilk qalaktikaların əsas tərkib hissələrindən biri olduğu da aydın olur”.

Suyun kimyəvi formulu H₂O olub iki əsas elementdən – hidrogen və oksigendən ibarətdir.

Hidrogen helium və litium kimi digər yüngül elementlərlə birlikdə, Böyük Partlayışdan sonrakı ilk bir neçə dəqiqə ərzində həddindən artıq isti zərrəciklər dənizinin soyuması nəticəsində yaranıb. Lakin oksigen atomları daha böyük olduğuna görə eyni üsulla formalaşa bilməyib. Bunun əvəzinə, oksigen və digər ağır elementlərin ulduzlar daxilindəki nüvə reaksiyaları nəticəsində yaranması lazım idi.

Böyük Partlayışdan təxminən 100 milyon il sonra, yəni təqribən 13,7 milyard il əvvəl, ilkin hidrogen və helium buludları qravitasiya qüvvəsi altında bir yerə toplaşıb.

Bu buludlar sıxlaşdıqca, onların mərkəzindəki təzyiq o qədər artıb ki, nüvə füzyonu baş verərək qaz kütlələrini ulduzlara çevirib və kainata ilk işığı yayıb. Daha sonra bu ulduzlar hidrogen ehtiyatlarını tükədərək öz daxillərinə çöküb və nəhəng supernova partlayışlarına səbəb olub.

Bu partlayışlar çox qısa müddətdə 1 milyard dərəcəyə (1.000.000.000°C) qədər istiliyə çataraq hidrogen və helium atomlarını oksigen də daxil olmaqla daha böyük molekullara çevirib.

“Nature Astronomy” jurnalında yayımlanan araşdırmada alimlər Günəşin 13 misli və 200 misli kütləyə malik olan iki fərqli supernova partlayışını modelləşdiriblər.

Simulyasiyaların nəticələrinə görə:

* Birinci supernova 0,051 Günəş kütləsi oksigen istehsal edib.

* İkinci, daha böyük supernova isə 55 Günəş kütləsi oksigen yaradıb.

Bu partlayışlardan sonra hidrogen və oksigen qazlarından ibarət buludlar ulduz qalıqlarını əhatə edən böyük bir haləyə yayılıb və burada su formalaşmağa başlayıb. Əvvəlcə bu halənin aşağı sıxlığı suyun miqdarını məhdudlaşdırsa da, zamanla qravitasiya təsiri altında suyun miqdarı sürətlə artıb.

* Kiçik supernova 30-90 milyon il ərzində Günəş kütləsinin milyonda biri qədər su istehsal edib.

* Böyük supernova isə cəmi 3 milyon il ərzində 0,001 Günəş kütləsi su əmələ gətirib.

Əgər bu su kütlələri qalaktikaların formalaşma prosesindən sağ çıxa bilibsə, deməli, ilk qalaktikaların əsas komponentlərindən biri su olub.

Suyun ən çox yarandığı “molekulyar bulud nüvələri”, həm planetləri əmələ gətirən toz buludlarının, həm də Günəşimiz kimi aşağı kütləyə malik ulduzların yerləşdiyi protoplanetar disklərin mənbəyi hesab olunur.

Bəzi bu cür disklərdə suyun səviyyəsi, bu gün kainatın istənilən yerində olduğu qədər yüksək ola bilər.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər:

“Bu disklər ilkin su ilə son dərəcə zənginləşmiş olmalı idi. Onların su kütləsi Süd Yolu qalaktikasındakı supernova qalıqlarındakı buludlardan 10-30 dəfə daha çox idi və müasir Günəş Sistemimizdəki səviyyədən cəmi bir neçə dəfə az idi”.

Alimlərin gəldiyi nəticəyə görə, böyük miqdarda suyun olması və aşağı kütləyə malik ulduzların formalaşması ehtimalının yüksək olması, ilk planetlərin artıq bu qədim supernova partlayışlarından sonra suya malik ola biləcəyini göstərir.

Bu isə o deməkdir ki, həyat üçün əsas şərt olan su, alimlərin daha əvvəl düşündüyündən milyardlarla il daha əvvəl mövcud olub.