Tarixdə elə siyasətçilər var ki, onların karyerası böyük uğurlarla yadda qalır, lakin illər sonra üzə çıxan sənədlər bütün bioqrafiyalarını sual altına qoyur. Kurt Valdhaym da belə şəxslərdən biridir. O, BMT-nin baş katibi və Avstriya prezidenti olub, beynəlxalq diplomatiyada yüksək nüfuz qazanıb. Ancaq 1986-cı ildə onun nasist Almaniyasının hərbi strukturlarında xidmət etməsi və Yuqoslaviyadakı müharibə cinayətləri barədə məlumatlı olması ilə bağlı faktlar böyük beynəlxalq qalmaqala səbəb oldu.
Bu hadisə tarixə “Valdhaym işi” adı ilə düşdü. Məsələ yalnız keçmişdə hərbi xidmətdə olmuş bir siyasətçinin bioqrafiyasından ibarət deyildi. Əsas sual bu idi: İkinci Dünya müharibəsi illərində nasist hərbi strukturlarında xidmət etmiş, hərbi cinayətlərdən xəbərdar olmuş bir şəxs sonradan dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlarından birinə rəhbərlik edə bilərdimi?
Gənclik illəri və nasist təşkilatlarına üzvlük
Kurt Valdhaym 1938-ci ildə, Avstriyanın nasist Almaniyasına birləşdirilməsindən – “Anşlus”dan sonra Milli-Sosialist Alman Tələbə İttifaqına (NSDStB) üzv olub. Həmin il o, nasist partiyasının hərbiləşdirilmiş təşkilatı olan Hücum Dəstələrinə – SA-ya da könüllü yazılıb. Atlı bölmədə xidmət edən Valdhaym 1939-cu ilə qədər bu təşkilatın üzvü olub.
Sonralar o, nasist təşkilatlarına üzvlüyünün formal xarakter daşıdığını iddia edirdi. Bildirirdi ki, bu addımı ailəsini siyasi təqiblərdən qorumaq və təhsilini davam etdirmək üçün atıb. Həmçinin nasist ideologiyasını bölüşmədiyini söyləyirdi.
Lakin bu izahatlar illər sonra onun bioqrafiyası ətrafında yaranan sualları aradan qaldırmadı.
Sovet İttifaqına hücumda iştirak etdi
Valdhaym 1939-cu ildə Vermaxtda – nasist Almaniyasının silahlı qüvvələrində xidmətə başlayıb. 1939–1941-ci illərdə Şərq cəbhəsində, o cümlədən Almaniyanın Sovet İttifaqına hücumu zamanı Belarus ərazisində olub. 1941-ci ilin dekabrında Maloyaroslavets yaxınlığındakı döyüşlərdə ayağından yaralanıb və xəstəxanaya göndərilib.
Onun 1985-ci ildə nəşr olunan “Fırtınanın gözündə” adlı xatirələrində yazdıqlarına görə, yaralandıqdan sonra hərbi xidmətdən azad edilib, Vyanaya qayıdıb və müharibənin sonuna qədər universitetdə hüquq təhsili alıb.
Ancaq 1986-cı ildə aparılan araşdırmalar bu məlumatların həqiqəti tam əks etdirmədiyini üzə çıxardı. Məlum oldu ki, Valdhaym 1942-ci ilin yazında sağaldıqdan sonra yenidən hərbi xidmətə qayıdıb və 1945-ci ilin fevralına qədər orduda qalıb. Balkanlarda baş leytenant rütbəsinə yüksəlib. Xarici dilləri yaxşı bilməsi ona tərcüməçi, əlaqələndirici zabit və qərargah əməkdaşı kimi işləməyə imkan verib. O, həmçinin kəşfiyyat məlumatlarının toplanması ilə bağlı vəzifələri yerinə yetirib.
Yuqoslaviyadakı qətliamlar və Valdhaymın adı
Valdhaymın keçmişi ilə bağlı ən ağır suallar onun Balkanlarda xidmət etdiyi dövrə aiddir.
O, əvvəlcə general Fridrix Ştalın rəhbərlik etdiyi “Qərbi Bosniya” döyüş qrupunun qərargahında, daha sonra isə general Aleksandr Löhrin komandanlığı altında fəaliyyət göstərən “E” Ordu Qrupunda xidmət edib. Löhr İkinci Dünya müharibəsindən sonra Yuqoslaviyaya təhvil verilib. O, kütləvi edamlar və deportasiyalarla bağlı cinayətlərdə təqsirli bilinərək 1947-ci ildə edam edilib.
Valdhaymın adı 1942-ci ilin yayında Bosniyanın Kozara bölgəsində həyata keçirilən hərbi əməliyyatlarla da əlaqələndirilib. Alman qoşunları və xorvat ustaşaları bu ərazidə Yuqoslaviya partizanlarına və yerli mülki əhaliyə qarşı amansız əməliyyat keçiriblər. Əməliyyat nəticəsində minlərlə dinc sakin öldürülüb, on minlərlə insan konsentrasiya düşərgələrinə göndərilib. Mənbələrdə Valdhaymın həmin əməliyyatla əlaqədar nasist hərbi sənədlərində xüsusi siyahıda yer aldığı və Xorvatiyanın faşist rejimi tərəfindən Kral Zvonimirin tacı medalı ilə təltif edildiyi bildirilir.
Bu faktlar onun hərbi keçmişi ilə bağlı araşdırmalarda xüsusi diqqət çəkib.
Yunanıstandakı yəhudilərin deportasiyası ilə bağlı sənədlər
Valdhaymın xidmət etdiyi “E” Ordu Qrupunun fəaliyyəti yalnız Yuqoslaviya ilə məhdudlaşmırdı. O, Yunanıstanın Saloniki şəhərində və Yuqoslaviyada qərargah zabiti kimi fəaliyyət göstərib. Araşdırmalarda onun hərbi qüvvələrin və partizanların hərəkəti ilə bağlı hesabatların hazırlanmasında iştirak etdiyi, bəzi sənədlərdə imzasının və ya inisiallarının olduğu göstərilib. Həmin sənədlər arasında 40 mindən çox yunan yəhudisinin ölüm düşərgələrinə deportasiyası, Yuqoslaviyada mülki əhali arasından girovların edam edilməsi və əsir götürülmüş britaniyalı komando əsgərlərinin güllələnməsi ilə bağlı məlumatlar da olub.
Bu sənədlər Valdhaymın müharibə cinayətlərindəki rolunun araşdırılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyıb.
BMT-nin baş katibi necə böyük qalmaqalın mərkəzinə düşdü?
Kurt Valdhaym 1972–1981-ci illərdə BMT-nin baş katibi vəzifəsini tutub. Diplomatik karyerası ərzində beynəlxalq nüfuz qazanıb. 1986-cı ildə isə Avstriyada prezident seçkilərində iştirak edib. Məhz seçki kampaniyası zamanı onun İkinci Dünya müharibəsi illərindəki fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar beynəlxalq mediada geniş yayıldı. Məlum oldu ki, Valdhaym öz avtobioqrafiyasında Vermaxtda Balkanlarda xidmət etdiyi dövrün mühüm təfərrüatlarını, nasist təşkilatlarına üzvlüyünü və hərbi cinayətlər barədə məlumatlılığını açıqlamayıb.
Qalmaqal o qədər böyüdü ki, onun keçmişini araşdırmaq üçün beynəlxalq tarixçilər komissiyası yaradıldı. Komissiyanın gəldiyi nəticə mühüm idi: Valdhaymın şəxsən qətllər törətdiyini və ya hərbi cinayətlərdə birbaşa iştirak etdiyini sübut edən dəlillər tapılmadı. Ancaq komissiya onun qərargahdakı vəzifəsinə görə törədilən vəhşiliklərdən, girovların edamından və deportasiyalardan kifayət qədər məlumatlı olduğunu bildirdi. Araşdırmaya görə, Valdhaym bu cinayətlərin qarşısını almaq üçün heç bir cəhd göstərməmiş və keçmişi ilə bağlı mühüm məlumatları diplomatik karyerası boyunca gizlətmişdi.
Beləliklə, qalmaqal onun birbaşa cinayət törətməsinin sübut edilməsindən daha çox, müharibə cinayətlərindən xəbərdar olması və keçmişini gizlətməsi ətrafında cəmləşdi.
Prezident oldu, amma beynəlxalq təcridə düşdü
Bütün qalmaqallara baxmayaraq, Kurt Valdhaym 1986-cı ildə Avstriya prezidenti seçildi. O, 1992-ci ilə qədər bu vəzifədə qaldı. Lakin prezidentliyi beynəlxalq təcrid şəraitində keçdi. Bir çox ölkələr və siyasi dairələr onunla münasibətlərə ehtiyatla yanaşırdı. ABŞ Valdhaymı ölkəyə girişinə qadağa qoyulan şəxslərin siyahısına daxil etdi. Bu hadisə yalnız bir siyasətçinin keçmişi ilə bağlı qalmaqal deyildi. “Valdhaym işi” Avropada nasist keçmişi ilə hesablaşmaq, siyasi liderlərin şəxsi məsuliyyəti və tarix qarşısında dürüstlük məsələlərini yenidən gündəmə gətirdi.
Tarixin verdiyi əsas dərs isə budur: yüksək vəzifə, beynəlxalq nüfuz və uzun illər davam edən diplomatik karyera insanın keçmişini dəyişmir. Gec-tez arxivlər açılır, sənədlər üzə çıxır və gizlədilən həqiqətlər cəmiyyət qarşısında cavab tələb edir.
X. Səfərli
