2025-ci ilin martında Arktikadakı Yan-Mayen adasında baş verən zəlzələ böyük qaya uçqununa səbəb olub. Nəhəng qaya parçaları buzlağın bir hissəsini örtüb. Beynəlxalq alimlər qrupu hesab edir ki, yamacın qeyri-adi dərəcədə dayanıqsız vəziyyətə düşməsinə iqlimin istiləşməsi nəticəsində əbədi donuşluğun tədricən dağılması səbəb ola bilər.
Azpost.info bildirir ki, tədqiqatın nəticələri “Proceedings of the National Academy of Sciences” jurnalında dərc olunub.
Əbədi donuşluq daim donmuş vəziyyətdə qalan torpaq və dağ süxurlarından ibarətdir. Buradakı buz bir növ sement rolunu oynayaraq süxurlardakı çatları bir-birinə bağlayır. Buz əridikdə isə süxurlar daha az dayanıqlı olur və xarici təsirlər nəticəsində daha asan dağılır.
6,5 bal gücündə zəlzələ uçquna səbəb oldu
2025-ci il martın 10-da Yan-Mayen adasında 6,5 bal gücündə zəlzələ baş verib.
Cəmi bir neçə dəqiqə sonra Kyerulf buzlağının üzərindəki yamacda qaya uçqunu başlayıb. Böyük həcmdə vulkanik süxur aşağıya doğru hərəkət edərək buzlağın səthini örtüb və dağıntı yığınları əmələ gətirib.
Uçqun zəlzələnin episentrindən təxminən 7 kilometr məsafədə baş verib.
Zəlzələ yaxınlıqdakı Vayprext buzlağında da böyük buz parçalarının qopmasına səbəb olub.
Dünyanın ən şimaldakı aktiv vulkanı burada yerləşir
Yan-Mayen Şimali Atlantik okeanının şimal hissəsində yerləşir və siyasi baxımdan Norveçə aiddir.
Ada demək olar ki, yaşayışsızdır. Burada daimi olaraq yalnız meteoroloji stansiyanın əməkdaşları fəaliyyət göstərir.
İslandiya kimi Yan-Mayen də Orta Atlantik silsiləsi boyunca baş verən vulkanik proseslər nəticəsində formalaşıb. Adada dünyanın ən şimaldakı aktiv vulkanı hesab olunan Berenberq yerləşir. Onun yamaclarının bir hissəsi buzlaqlarla örtülüdür.
Alimlər 40 illik məlumatları araşdırdı
Tədqiqatçılar zəlzələ ilə bağlı seysmik məlumatları, peyk görüntülərini, seysmik dalğaların yayılma modellərini, infrasəs ölçmələrini və iqlim məlumatlarını təhlil ediblər.
Bu məlumatlar hadisələrin ardıcıllığını bərpa etməyə və adada əvvəlki onilliklər ərzində baş verən dəyişikliklərlə müqayisə aparmağa imkan verib.
Məlum olub ki, Yan-Mayendə zəlzələlər mütəmadi olaraq baş verir. Lakin son 40 il ərzində peyk müşahidələri zamanı zəlzələlərin səbəb olduğu bu miqyasda qaya uçqunu qeydə alınmayıb.
Əbədi donuşluq əridikcə dağlar zəifləyir
Alimlər bunun mümkün izahlarından birinin əbədi donuşluğun deqradasiyası olduğunu düşünürlər.
Min illər ərzində vulkanik süxurların çatları arasında donmuş su dik yamacların sabit qalmasına kömək edib. İqlimin istiləşməsi ilə buz tədricən əriyir və süxurların daxilindəki təbii “birləşdirici” zəifləyir.
Nəticədə əvvəllər böyük uçquna səbəb olmayan zəlzələ indi yamacın dağılması prosesini başlada bilər.
Tədqiqatçılar bu mexanizmi təbii təhlükələrin “gücləndiricisi” adlandırırlar. Onların fikrincə, iqlim dəyişikliyi fəlakətə birbaşa səbəb olmaya bilər, lakin ərazini daha həssas vəziyyətə gətirir. Daha sonra zəlzələ və ya başqa təbii hadisə dağıntılar zəncirini işə sala bilər.
Alimlərin fikrincə, bu mexanizm təkcə Yan-Mayen üçün əhəmiyyət daşımır. Qlobal istiləşmə və əbədi donuşluğun əriməsi dağ yamaclarını və buzlaqları tədricən zəiflədə, bununla da bir-birini tətikləyən təbii hadisələrin başvermə ehtimalını artıra bilər.
N.Talıblı
