Gecə səmasının ən parlaq obyektlərindən biri olan Ay milyonlarla ildir Yer kürəsinin daimi peyki hesab olunur. Lakin alimlər müəyyən ediblər ki, Ay əslində Yerə yaxınlaşmır, əksinə hər il bir qədər uzaqlaşır. İlk baxışda əhəmiyyətsiz görünən bu proses uzunmüddətli perspektivdə planetimizin gələcəyinə təsir göstərə bilər.
Azpost.info xəbər verir ki, ABŞ-ın Kosmik Tədqiqatlar Agentliyi (NASA) və digər elmi mərkəzlərin məlumatlarına görə, Ay Yer kürəsindən ildə orta hesabla 3,8 santimetr uzaqlaşır.
Bu məsafə kiçik görünsə də, milyonlarla il ərzində toplandıqda çox böyük dəyişikliklər yaradır.
1969-cu ildə Aya enən “Apollo 11” missiyasından sonra astronavtlar Ayın səthində xüsusi lazer reflektorları yerləşdirmişdilər. Sonrakı missiyalar zamanı da əlavə reflektorlar quraşdırılıb. Yer üzərindəki rəsədxanalar həmin reflektorlara lazer şüaları göndərir. Şüanın geri qayıtma vaxtını ölçməklə alimlər Ayın məsafəsini millimetr dəqiqliyi ilə hesablaya bilirlər. Məhz bu ölçmələr nəticəsində məlum olub ki, Ay hər il Yer kürəsindən təxminən 3,8 santimetr uzaqlaşır.
Bunun səbəbi nədir?
Alimlərin fikrincə, əsas səbəb okeanlarda baş verən qabarma və çəkilmə hadisələridir. Ayın cazibə qüvvəsi Yer okeanlarında qabarma yaradır. Eyni zamanda Yer öz oxu ətrafında Ayın orbitindən daha sürətlə fırlanır. Bu proses zamanı Yerin fırlanma enerjisinin kiçik hissəsi Aya ötürülür. Nəticədə Ay əlavə enerji qazanaraq daha yüksək orbitə keçir və tədricən uzaqlaşır. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) alimləri bildirirlər ki, bu proses milyardlarla ildir davam edir.
Geoloqlar hesab edirlər ki, təxminən 4,5 milyard il əvvəl formalaşan Ay indiki mövqeyindən xeyli yaxın olub. Bəzi modellərə görə, Ay Yerə indiki məsafədən 10 dəfədən çox yaxın yerləşirdi.
Həmin dövrdə, qabarma dalğaları daha güclü idi, Yer daha sürətlə fırlanırdı. Bir günün uzunluğu cəmi 5-6 saat təşkil edirdi. Bu gün isə Yer-Ay arasındakı orta məsafə təxminən 384 min kilometrdir.
Ayın uzaqlaşması Yerin fırlanmasına da təsir edir. Alimlərin hesablamalarına görə, Ayın təsiri nəticəsində Yerin sutkası hər yüz ildə təxminən 1,7 millisaniyə uzanır. Bu dəyişiklik insan həyatı üçün hiss olunmasa da, milyonlarla il ərzində ciddi fərq yaradır. Məsələn, 600 milyon il əvvəl Yer kürəsində bir gün təxminən 21 saat davam edirdi.
Ay tamamilə uzaqlaşıb gedə bilərmi?
Bu sual tez-tez verilir. Alimlərin cavabı isə mənfidir. NASA-nın mütəxəssisləri bildirirlər ki, Ay heç vaxt Yerin cazibəsindən çıxacaq qədər uzaqlaşmayacaq. Gələcəkdə Yer və Ay arasında müəyyən tarazlıq vəziyyəti yaranacaq. Bu zaman Yerin fırlanması və Ayın orbital hərəkəti sinxronlaşacaq. Lakin bunun baş verməsi üçün milyardlarla il lazımdır və həmin vaxta qədər Günəşin təkamülü Yer sistemini tamamilə dəyişdirə bilər.
Maraqlı faktlar
Ay Yerə ən yaxın göy cismidir.
Ay olmasaydı, Yerin oxunun sabitliyi pozula bilərdi.
Bir çox alimlər hesab edir ki, Ay həyatın yaranması və inkişafında mühüm rol oynayıb.
Ayın cazibə qüvvəsi okeanlarda qabarma və çəkilmələri idarə edir.
Ay hər il uzaqlaşsa da, insan gözünün bunu hiss etməsi mümkün deyil.
Ayın hər il 3,8 santimetr uzaqlaşması kosmosun daim dəyişən sistem olduğunu göstərən ən maraqlı elmi faktlardan biridir. Bu proses insan ömrü ərzində nəzərə çarpmır, lakin milyonlarla il ərzində Yerin fırlanmasına, günlərin uzunluğuna və planetimizin ümumi dinamikasına təsir edir.
Alimlər hesab edirlər ki, Ay və Yer arasındakı bu mürəkkəb əlaqə hələ də tam öyrənilməyib və gələcək tədqiqatlar kainatın işləmə mexanizmləri haqqında daha mühüm məlumatlar verə bilər.
Sunay Aydın
