İnsanlıq minilliklər boyu gecə səmasında parlayan Ayı sanki öz işığını yayan sirli bir çıraq kimi qəbul edirdi. Qədim insan üçün Ay Günəş qədər canlı və müstəqil bir nur mənbəyi idi. Gecənin qaranlığını yararaq torpağa işıq salması onun sanki soyuq alovla yandığını düşündürürdü.
Antik dövrdə Aristotel və digər yunan filosofları Ayın kürə formasında olduğunu və işığının Günəşdən gəldiyini ehtimal etmişdilər, lakin bu fikir daha çox fəlsəfi mülahizə idi, müşahidə və ölçməyə əsaslanan dəqiq elmi sübut deyildi. Yenə də uzun əsrlər boyu sadə insanlar Ayın öz-özünə parladığını zənn edirdi. Çünki o dövrün təsəvvüründə işıq saçan hər şey mütləq öz daxilində yanmalı idi.
Orta əsrlərdə İslam astronomları və Avropa alimləri Ay fazalarını – hilal, yarımay, bədir və s. – diqqətlə izləyərək bu dəyişmələrin Günəşlə mövqedən asılı olduğu nəticəsinə gəlməyə başladılar. Ayın forması dəyişmir, yalnız işıqlanan hissəsi dəyişir. Bu müşahidə artıq onun işığının xarici mənbədən gəldiyini göstərirdi.
Həqiqi elmi dönüş isə teleskopun ixtirası ilə baş verdi. XVII əsrin əvvəlində Galileo Galiley teleskopla Ayı müşahidə etdi, onun səthində dağlar və kölgələr gördü və sübut etdi ki, Ay parlaq kristal kürə deyil, Günəş işığını əks etdirən kobud səthdir. Kölgələrin istiqaməti birbaşa Günəş işığına uyğun gəlirdi. Bu artıq nəzəriyyə deyil, vizual sübut idi.
Daha sonra Isaak Nyuton işığın əks olunması qanunlarını riyazi şəkildə izah etdi. Fizika göstərdi ki, Ayın səthi Günəş şüalarını geri qaytarır və biz həmin əks olunan zəif işığı görürük. Ayın parlaqlığı əslində Günəşdən gələn işığın təxminən 7–12 %-ni əks etdirməsidir, yəni o, kosmik bir güzgü kimidir.
Beləliklə, Ayın işıq mənbəyi olmadığı anlayışı tək bir gündə deyil, minillik müşahidə və düşüncənin nəticəsi olaraq formalaşdı: əvvəl fəlsəfi fərziyyə, sonra astronomik müşahidə, sonda isə fiziki qanun. Bu gün biz bilirik ki, gecə səmasında gördüyümüz o sakit nur Ayın özünə aid deyil; o, Günəşdən gələn işığın səssiz əksidir.
“Astronomiya” onlyan jurnalı
