Azərbaycanda hər il on minlərlə gənc böyük ümidlərlə universitetlərə daxil olur, lakin məzun olduqdan sonra tamamilə fərqli bir reallıqla qarşılaşır: diplom var, amma iş yoxdur.
Azpost.info bildirir ki, digər tərəfdən isə işəgötürənlər vakansiyaları doldurmaq üçün aylarla ixtisaslı kadr tapa bilməməkdən şikayətlənirlər.
Bəs ölkədə ali təhsil sistemi niyə əmək bazarının sürətlə dəyişən tələblərinə cavab verə bilmir?
Statistika nə deyir? Təhsil var, məşğulluq yoxdur
Dövlət Statistika Komitəsinin və məşğulluq agentliklərinin hesabatlarına nəzər saldıqda Təhsil və Əmək nazirlikləri arasındakı “koordinasiya boşluğu” aydın görünür.
Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda qeydiyyatda olan işsiz şəxslərin əhəmiyyətli bir hissəsini ali və orta ixtisas təhsilli gənclər təşkil edir. Hər il ali məktəbləri bitirən 50 mindən çox məzunun yalnız təxminən 35-40%-i ilk bir il ərzində öz ixtisası üzrə iş tapa bilir.
Ölkədə ən çox işsiz və ya ixtisası üzrə işləməyən kadr kütləsi müəllimlik, iqtisadiyyat, menecment və hüquq sahələrindədir. Çünki universitetlərin qəbul planı bazarın real ehtiyacından qat-qat çoxdur.
Əmək bazarında isə tam fərqli mənzərədir. Hazırda İT (proqramlaşdırma, data analitika, kiber-təhlükəsizlik), rəqəmsal marketinq, logistika, aqronomluq və müasir mühəndislik sahələrində ciddi kadr qıtlığı var. Universitetlərin bu sahələr üzrə buraxdığı məzun sayı isə daxili tələbatın heç 20%-ni ödəmir.
Problemin kökü haradadır?
Təhsil və iqtisadiyyat ekspertləri qeyd edirlər ki, ali təhsil müəssisələrimiz hələ də sovet dövründən qalma akademik və nəzəri modeldən tam qopa bilməyiblər.
Təhsil ekspertlərinin fikrincə, bizim universitetlərin ən böyük problemi proqramların köhnəlməsidir. Dünya 4-cü sənaye inqilabını yaşayır, bizdə isə hələ də 10-15 il əvvəl yazılmış mühazirə mətnləri oxunur. Tələbə 4 il oxuyur, amma müasir şirkətlərin tələb etdiyi proqram təminatlarını (məsələn: SAP, Python, müasir CRM sistemləri) idarə edə bilmir. Universitetlər diplom verir, bacarıq (skill) yox.
İnsan Resursları (HR) üzrə mütəxəssislər isə məzunların “Soft Skills” (yumşaq bacarıqlar) tərəfdən tamamilə hazırlıqsız olduğunu vurğulayırlar. Onların rəyinə görə, şirkətlər artıq təkcə diploma baxmır. Onlara komandada işləmək bacarığı, tənqidi təfəkkür, təqdimat qabiliyyəti və problem həlletmə bacarığı olan gənclər lazımdır. Universitetlərimizdə isə praktiki layihələr demək olar ki, keçirilmir. Tələbə imtahanı verir, qiyməti alır, amma korporativ mühitə düşəndə adaptasiya ola bilmir.
Çıxış yolu nədir?
Universitetlərin əmək bazarına adaptasiyası üçün təcili olaraq aşağıdakı addımların atılması qaçılmazdır:
“Dual təhsil” sisteminə keçid: Almaniya modelində olduğu kimi, tələbə həftənin 3 gününü universitetdə nəzəriyyə keçməli, 2 gününü isə tərəfdaş şirkətdə real iş başında öyrənməlidir.
Biznes strukturlarının universitetlərə gətirilməsi: Ölkənin böyük holdinqləri, bankları və İT şirkətləri universitetlərdə öz laboratoriyalarını və kafedralarını açmalı, kurikulumun (tədris proqramının) hazırlanmasında birbaşa iştirak etməlidirlər.
Dinamik kvota siyasəti: Təhsil Nazirliyi hər il qəbul planını müəyyənləşdirərkən İqtisadiyyat Nazirliyinin növbəti 5 il üçün verdiyi “bazarın kadr ehtiyacı proqnozu”nu əsas götürməlidir. Bazar doymuşsa, hüquq və iqtisadiyyat yerləri azaldılmalı, mühəndislik və texnologiya yerləri artırılmalıdır.
Hazırkı reallıqda ali təhsil müəssisələri çevik dəyişməsə, universitetlər elm və kadr mərkəzi olmaqdan çıxıb, sadəcə 4 illik “diplom satan korporasiyalara” çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaqlar.
Samir Abdulla
