Daşınmaz əmlak bazarı hər bir ölkənin iqtisadi göstəricilərinin mühüm tərkib hissəsidir. Son illərdə bazarda müşahidə olunan qiymət artımları, investisiya marağının artması bu sahəni daha da aktuallaşdırır.
Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin sədri Vüqar Oruc Ölkə.Az-a verdiyi müsahibədə daşınmaz əmlak bazarındakı son vəziyyəti bölüşüb.
Ölkə.Az həmin müsahibəni təqdim edir:
– Son illər Azərbaycanda daşınmaz əmlak bazarında qiymətlər kəskin artır. Bu artımın əsas səbəbləri nələrdir?
– Əvvəllər belə düşünülürdü ki, qiymət artımı təkcə bazara müraciətlərlə bağlıdır. Əsas iqtisadi qanun var ki, bazara çox müraciət olunursa, o zaman həmin bazarda qiymət artımı labüd olur. Hazırda isə daşınmaz əmlak bazarında qiymət artımını səciyyələndirən təkcə müraciətlərin sayının artması deyil. Burada başqa amillər də var. Həmin amillər nədən ibarətdir?
İlk növbədə, ölkə iqtisadiyyatının böyüməsi. İqtisadiyyat böyüdükcə, təbii ki, həmin ölkədə daşınmaz əmlak bazarında da qiymətlər artır. Turizm sahəsi inkişaf edir. Daha çox xarici turistlər ölkənin daşınmaz əmlak bazarına müraciət edir və eyni zamanda daşınmaz əmlak bazarı artıq bütün dünyada məşhur bir bazara çevrilir. Azərbaycan bazarı da hazırda həmin bazarlardan biridir. Avropada inkişaf etmiş ölkələrdə, bildiyiniz kimi, daşınmaz əmlak növləri çox yüksək qiymətə təklif olunur və elə ölkələr var ki, iqtisadi cəhətdən inkişaf etmədiyinə görə bu ölkələrdə daşınmaz əmlak o qədər də prioritet təşkil etmir.
Başlıca səbəblərdən biri də məhz daşınmaz əmlakın bu gün investisiya baxımından cazibədarlığının çox yüksək olmasıdır. Hazırda istər kapital yığımını həyata keçirən sadə vətəndaşlar, istərsə də sahibkarlar hər ilin sonunda qərar qəbul edirlər ki, investisiyanı hansı istiqamətə yönəltsinlər və bu sualın birmənalı cavabı çox vaxt daşınmaz əmlak olur.
– Niyə daşınmaz əmlak digər vasitələrlə müqayisədə investisiya baxımından daha cazibədardır?
– Birincisi, daşınmaz əmlak təkcə zaman keçdikcə qiymət artımına məruz qalmır, eyni zamanda onu məhsuldar və faydalı şəkildə istifadə etdikdə dövri olaraq davamlı gəlir əldə etmək mümkündür. Qeyri-yaşayış obyektidirsə, icarəyə verilir, yaşayış obyektidirsə, kirayə verilir və bununla da ciddi gəlirlər əldə olunur. Deməli, daşınmaz əmlak həm zamanla dəyərini artırır, həm də daimi, stabil gəlir imkanı yaradır. Buna görə də əhalinin böyük bir hissəsi məhz bu istiqamətdə investisiya edir. Bu da təbii ki, qiymət artımına səbəb olur.
Bundan başqa, bir çox başqa səbəblər də var. Biz bunu təhlil etmişik və Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyəti olaraq 15-ə yaxın səbəb müəyyən etmişik ki, daşınmaz əmlak bazarındakı qiymətlərə təsir göstərir. Onlardan biri urbanizasiyadır. Bildiyimiz kimi, Bakının və regionların inkişafı arasında fərqlər mövcuddur. İş yerlərinin böyük əksəriyyəti məhz Bakı və ətraf ərazilərdədir. Ona görə də rayonlardan və bölgələrdən insanlar daha çox iş arxasınca Bakıya üz tuturlar. Bu isə kirayə bazarında tələbatı artırır.
Müraciətlərin sayı artdıqca kirayə bazarında gəlir imkanları genişlənir və sahibkarlar da fəaliyyətlərini bu istiqamətə yönəldirlər. Mənzillər satın alınır, müəyyən kosmetik təmir işləri aparılır və daha sonra kirayə bazarına çıxarılır. Bu da son illərdə Azərbaycanda aktuallığı artan əlavə bir biznes sahəsinə çevrilib.
Bundan başqa, xarici amillər də var. Xarici amil deyəndə nəyi nəzərdə tuturam? Təkcə Bakı və ətrafında deyil, ümumiyyətlə, bütün dünyada daşınmaz əmlak qiymət artımı dövrünü yaşayır. Qızılın qiyməti artır, istehsal olunan istər ərzaq, istərsə də qeyri-ərzaq məhsullarının logistik və maya dəyəri yüksəlir və nəticədə onların qiymətində artım baş verir. Bu ümumi qiymət artımı həm ölkə iqtisadiyyatına, həm də dünya iqtisadiyyatına təsir göstərir. Bu da daşınmaz əmlak bazarında qiymət artımını şərtləndirən amillərdən biridir.
Eyni zamanda daşınmaz əmlak az riskli investisiya hesab olunur. Hər hansı fövqəladə hadisə və ya təbii fəlakət baş versə belə, əgər daşınmaz əmlak sığortalanıbsa, risk minimuma enir. Amma digər sahələrdə, məsələn, biznes fəaliyyətində qanunvericilikdə dəyişiklik baş verərsə, həmin biznes sahəsinin inkişafında problem yarana bilər və ya alternativlər meydana çıxarsa, gəlirlər azala bilər. Daşınmaz əmlak isə elə bir sahədir ki, ondan əldə olunan gəlir uzun illər, hətta yüzilliklər boyu davam edə bilər. Bu baxımdan da onun prioritet investisiya istiqaməti olması təbiidir.
Digər mühüm amillərdən biri də şəhərsalma və inkişaf layihələridir. “Bakı şəhəri 2040” layihəsinə əsasən, Bakının tarixi siması qorunmaqla infrastrukturun və şəhər mənzərəsinin yenilənməsi nəzərdə tutulur. Bu çərçivədə iki yüzə yaxın qəzalı bina ilə bağlı söküntü qərarı qəbul edilib. Həmin binaların yerində yeni tikililərin inşası, parkların salınması və abadlıq işlərinin aparılması planlaşdırılır. Bu da qiymət artımına təsir edən amillərdəndir.
Eyni zamanda şəhərin müxtəlif ərazilərində iri yaşayış komplekslərinin inşası planlaşdırılır. Bu komplekslərin tikintisi zamanı həm həmin ərazilərdə, həm də ətraf zonalarda qiymət artımı müşahidə olunur. Qiymət artımını səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də təbii qiymət artımıdır. Xüsusilə torpaq sahələrinin qiymət artımı burada mühüm rol oynayır.
Bildiyimiz kimi daşınmaz əmlak növləri içərisində torpaq yeganə daşınmaz əmlak növüdür ki, biz onu əsas daşınmaz əmlak növü kimi qiymətləndirə bilərik. Çünki bütün digər daşınmaz əmlak növləri-tikililər məhz torpağın üzərindədir və bilirik ki, torpaq digər daşınmaz əmlak növlərindən fərqli olaraq artmır. Yəni Azərbaycan Respublikasının ərazisi 86,6 min kvadrat kilometrdir və bu ərazini artırmaq mümkün deyil.
Tikinti həcmini artırmaq mümkündür. Məsələn, iki mərtəbəli binanı söküb yerində on beş mərtəbəli bina tikmək olar. Amma onun altında olan torpaq sahəsi dəyişmir. Torpaq sahələrinin qiyməti hər il əvvəlki illə müqayisədə daha baha təklif olunur. Bu da o deməkdir ki, beş il əvvəl bir investor bir hektar torpağı 10 milyon manata ala bilirdisə, beş ildən sonra həmin torpağı 20-25 milyon manata almağa məcbur ola bilər. Nəticədə tikinti xərcləri artır və bu artım həm torpağın, həm də onun üzərindəki tikililərin qiymətinə təsir göstərir. Bu da daşınmaz əmlakı investisiya baxımından daha cəlbedici edir.
Bununla yanaşı, süni amillər də mövcuddur. Məsələn, hər hansı bir binada vətəndaş mənzilini satmaq istəyir və ona 200 min manat təklif olunur. Vasitəçi bildirir ki, bu mənzili 220–230 min manata sata bilər və satış hüququnu ona həvalə etməyi xahiş edir. Satış həmin qiymətə baş tutduqdan sonra digər qonşular da eyni qiyməti əsas götürərək öz mənzillərini bazara çıxarırlar. Nəticədə ərazi üzrə süni müdaxilə nəticəsində qiymətlər 10-15 faiz artmış olur. Biz bu prosesi “domino effekti” adlandırırıq. Bu cür süni amillər də qiymət artımını səciyyələndirən istiqamətlərdən biridir.
– Qiymət artımı təkcə Bakı ilə məhdudlaşır, yoxsa bölgələrdə də (məsələn, Gəncə, Sumqayıt) bənzər dinamika var?
– Torpaq və tikililər harada olmasından asılı olmayaraq əvvəlki ilə nisbətən öz qiymətini artırıb. Ancaq yalnız böyük iqtisadi və maliyyə böhranları, müharibələr, kataklizmlər və pandemiyalar bu tip hadisələr elə bir vəziyyət yarada bilər ki, daşınmaz əmlakın qiyməti ya sabitləşsin, ya da ucuzlaşsın. Əgər qeyri-adi hadisə yoxdursa, fövqəladə bir hadisə baş verməyibsə, daşınmaz əmlak hər yerdə qiymət artımına məruz qalmalıdır. Bunun az və çox qalma fərqi var. Təbii ki, infrastruktur harada daha çox inkişaf edirsə, orada qiymət artımı yüksək olur. Yəni Bakı şəhəri və ətrafında qiymət artımı daha yüksəkdir. Amma bölgələrdə hansı ərazilərin turizm inkişaf potensialı var, hansı bölgələr mərkəzdən daha az asılıdır və dotasiyalara daha az ehtiyac duyur, iqtisadi cəhətdən öz büdcəsini formalaşdırmaq imkanlarına malik olan bölgələrdə qiymət artımı daha yüksək olur.
Ümumilikdə götürdükdə torpaq sahələri azaldığı üçün mərkəzdə olmasından asılı olmayaraq bu təbii bir prosesdir. Yəni hər yerdə qiymət artımı baş verir. Regionlarımızda turizm potensialı olan ərazilərdə qiymət artımı daha yüksək olur. Torpaq sahəsi az olan, sıxlıq və əhali baxımından çox olan ərazilərdə torpağın qiyməti daha çox artır. İnfrastrukturu inkişaf etmiş rayonlarda əyləncə mərkəzləri, istirahət məkanları və qeyri-yaşayış obyektlərinin sayı çoxdur, həmin ərazilərdə məhz qeyri-yaşayış obyektlərinin qiyməti daha çox artır. Harada ki insanlar daha çox dənizə yaxın mövqelərdə yerləşmək və istirahət məkanları kimi fərdi yaşayış evləri əldə etmək istəyirlər, bu səbəbdən həmin ərazilərdə fərdi yaşayış evlərinin və villaların qiyməti artır. Ərazidə hansı təyinatlı obyekt daha çox istifadə olunursa, məhz o tələbat yaranır və bu da həmin istiqamətdə qiymət artımını təmin edir.
– Niyə “Xruşşov” və “Leninqrad” layihəli köhnə binaların qiyməti yeni tikililərlə yarışır? Bu binaların istismar müddətinin bitməsi qiymətlərə niyə təsir etmir?
– Sakinlər və vətəndaşlar var ki, onlar yeni tikili əldə etmək imkanına malik deyillər. Onlar avtomatik olaraq köhnə mənzil bazarına müraciət edirlər və təbii ki, həmin bazarda da dinamizm yaranır və qiymət artımı baş verir. Hazırda bu tendensiya, yəni köhnə binalarda qiymət artımı ötən illərə nisbətən yavaşıyıb. Bunun səbəbləri var. Səbəblərdən biri odur ki, bildiyiniz kimi, artıq məlumatlandırma aparılıb ki, ilk növbədə qəzalı binalar, sonra isə öz istismar müddətini başa vurmuş digər köhnə binalar söküləcək. Ona görə yeni ailə quran şəxslər, öz yeni mənzilini əldə etmək istəyən vətəndaşlarımız daha çox çalışırlar ki, yeni binalara üz tutsunlar. Əgər bu və ya digər səbəbdən başqa faktorları da nəzərə alsaq, məsələn, zövq məsələsi də var. Elə şəxslər var ki, onlar köhnə binaları daha çox özlərinə uyğun hesab edir və komfortlu sayırlar. Bu cür yanaşmalar da var. Amma təbii ki, bütün bunlar köhnə mənzil bazarına müraciətlərin sayını artırır və qiymət artımı həmin binalarda baş verir. Bizim proqnozumuza görə, 2026-cı ildə yeni mənzil bazarında qiymət artımı təqribən 10-10,5 faiz olacaqsa, köhnə mənzil bazarında bu, təqribən 6-6,5 faiz olacaq. Bu da göstərir ki, əhali daha çox məhz yeni mənzil almaq qərarını verəcək.
Bu təbii bir prosesdir. Çünki qeyd etdiyiniz layihələrin ömrü hələ davam edir; normativlərə görə həmin binalar öz son dövrlərini yaşayır. Amma yeni tikililər bundan sonra da 80–100 il öz istismar müddətini yaşayacaq. Bu baxımdan təkcə köhnə bina ilə yeni tikili arasında deyil, hətta yeni tikililərin öz arasında da seçimdə bir çox fərqlər var. Elə binalar var ki, 2000-ci illərin əvvəllərində inşa olunub və artıq onların 20 ildən çox istismar tarixi var. Elə binalar da var ki, yeni inşa olunur. Hazırda yeni inşa olunan binalara daha çox tələbat mövcuddur, nəinki köhnələrə. Çünki köhnə binalar artıq müasir zövqlər baxımından və tikinti normativləri baxımından yeni qaydalara tam cavab vermir. Azərbaycan Respublikası Arxitektura və Şəhərsalma Komitəsi tərəfindən müəyyən edilən tikinti normativlərinə uyğun tikilən yeni binalar öz keyfiyyət göstəricilərinə görə həm köhnə tikililəri, həm də əvvəlki yeni tikililəri arxada qoyur. Bu baxımdan dövr keçdikcə zövqlər də dəyişir, tələblər də dəyişir, standartlar da dəyişir və hər yeni tikilən bina özündən əvvəl tikilən binadan daha cəlbedicidir.
– Əmlak Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, 2021-2025-ci illər ərzində xarici ölkə vətəndaşları 6913 daşınmaz əmlak əldə edib. Son zamanlar Azərbaycanın daşınmaz əmlak bazarında xarici vətəndaşların aktivliyi diqqət çəkir. Alınan əmlakların 70 faizi Rusiya vətəndaşlarının payına düşür. Rusiya vətəndaşları Azərbaycanda nə üçün kütləvi mənzil alırlar?
– Həmin Rusiya vətəndaşları elə azərbaycanlılardır. Çünki hər hansı bir Rusiyada yaşayan rus və ya digər millət nümayəndəsinin Azərbaycanda investisiya qoyması çox nadir rast gəlinən bir hadisədir. Düzdür, belə hallar var. Xüsusilə də Nardaran qəsəbəsində yerləşən yeni tikililərlə bağlıdır. Daha çox maraq cəlb edən layihələr məhz həmin ərazidədir. Hətta orada Avropa və digər xarici ölkələrdən də investisiya qoyan şəxslər var. Amma qeyd etdiyim 70 faiz içərisində yəqin ki, faiz etibarilə təxminən 60 faiz məhz öz soydaşlarımızdır. Rusiyada əvvəlki illərə nisbətən biznes və iqtisadi fəaliyyətdə olan soydaşlarımız müəyyən qədər azalsa da, amma yenə də var. Onların bir çoxu Rusiyadan çıxarıldı və onların əksəriyyəti ölkəmizə qayıtdı. Xaricdə yaşayan və fəaliyyət göstərən soydaşlarımızın illik qazancı nəticədə bir investisiyaya çevrilir. Həmin investisiya təbii ki, soydaşlarımız tərəfindən öz vətəninə yönəldilməlidir. Bu, təbii bir prosesdir.
Son hadisələr göstərdi ki, Rusiyada yaşayıb orada fəaliyyət göstərmək bir qədər risklidir. Bir məsələni də qeyd edim ki, bölgə dövlətləri arasında investisiya yatırımı baxımından Azərbaycan daha uyğundur. Çünki Azərbaycanda siyasi sabitlik, iqtisadi və maliyyə stabilliyi mövcuddur. Uzun illərdir ki, xarici valyutaların Azərbaycan manatına olan məzənnə kursları stabil qalır. Bütün bunlar investisiya cazibədarlığını artırır və ölkəmizdə şükürlər olsun ki, terror cəhdləri, qarşıdurmalar və siyasi mübarizələr yoxdur. Buna görə də investisiya yatırımı baxımından Azərbaycan Rusiyadan, Ukraynadan və hətta qardaş Türkiyədən də daha çox uyğundur. Bu baxımdan gələcəkdə investisiyanın həcminin daha da genişlənməsi gözlənilir. Daşınmaz əmlak alqı-satqısı məhz investisiya kimi qəbul edilməlidir. Yəni həmin şəxslər Azərbaycanda yaşamaq və ya müvəqqəti olaraq qalmaq üçün yox, məhz investisiya məqsədli yatırımlar edirlər. Azərbaycanda daşınmaz əmlak əsas investisiya istiqamətidir və alınan mənzillər, obyektlər də bu xarakter daşıyır ki, növbəti il üçün məqsəd daha bahalı və daha dəyərli daşınmaz əmlaka sahib olmaqdır.
Təsəvvür edin ki, Azərbaycan bankları 2025-ci il daxil olmaqla depozitlər üçün təqribən 9-11 faiz həcmində gəlirlər verirdilər və bunun 10 faizi sonradan vergiyə cəlb olunurdu. Amma daşınmaz əmlak 2022-2025-ci illərdə hər il üzrə ən az qiymət artımı təqribən 13-14 faiz olub. Bu da onu göstərir ki, daşınmaz əmlaka yatırım etmək pullarını bankda saxlamaqdan daha çox xeyir gətirir. Həm də nəzərə alaq ki, daşınmaz əmlaka qoyulan investisiya az risklidir. Bank depozitlərinin müəyyən hissəsi geri qayıtmaya bilər və ya iqtisadi-maliyyə kataklizmləri baş verə bilər. Amma daşınmaz əmlak, təbii fəlakət olmadığı müddətcə, daim yerində duran və öz dəyərini artıran bir investisiya istiqamətidir. Bu baxımdan həm ölkə vətəndaşlarını, həm də xarici vətəndaşları, o cümlədən soydaşlarımızı daşınmaz əmlak həmişə cəlb edir.
– Bu il bazarda vəziyyət necədir? İlin ilk ayını necə qiymətləndirirsiz?
– Ötən ilin son aylarından başlayaq. Son aylarda çox böyük hərəkətliliyi və dinamizmi hiss etdik. Bu da təbiidir. Çünki əvvəldə qeyd etdiyim kimi, il ərzində müəyyən kapital yığımı baş verir. İlin sonunda vətəndaş həyatında hansı yeniliklərə doğru yönələcəyinə qərar verir. Məsələn, avtomobil alır, bağ sahəsi alır, torpağa yatırım edir, ya da daha bir mənzil alır. Bu yatırımlar ilin sonunda baş verdiyinə görə dekabr ayında böyük dinamizm müşahidə olunur və bu yanvara doğru da təsadüf edir. Hazırda daşınmaz əmlak bazarında qiymət artımı tendensiyası baxımından çox böyük sıçrayışlar yoxdur. Müəyyən qədər artım stabilləşməyə meyillidir. Bu heç də o demək deyil ki, daşınmaz əmlakın 2026-cı ildə qiymətində ucuzlaşma baş verəcək. Bir çoxları düşünür ki, əgər 2026-cı il iqtisadi və maliyyə baxımından optimallaşma, qənaət və iqtisadi fəaliyyətin çətinləşdiyi, vergilərin artdığı bir dövrdürsə, bu, daşınmaz əmlaka təsir göstərəcək və qiymətlər düşə bilər. Bu ehtimallar tamamilə yanlışdır. Bu proqnozları verənlər əsasən maliyyə sahəsinin nümayəndələridir. Onlar iqtisadi məntiqə əsaslanaraq fikirlər söyləyirlər, amma bir məsələni qeyd edim ki, daşınmaz əmlakın qiymət artımı təkcə məntiqə bağlı deyil. Burada əsas amil bazara müraciət edənlərin sayı, ölkədəki iqtisadi durum, manatın alıcılıq qabiliyyətində dəyişikliklər, xaricdə baş verən tendensiyalar və ölkədə hansı sahələrdə əlavə investisiya imkanlarının meydana gəlib-gəlməməsi ehtimallarıdır.
Əgər Azərbaycanda səhm kağızları, fond birjaları və digər investisiya sahələri aktuallaşarsa, vətəndaşlar öz yatırımlarını hər hansı böyük korporasiyalara etmək imkanı əldə edərlərsə, bundan yararlanarlarsa və daha çox bu istiqamətə yönələ bilərlərsə, belə halda daşınmaz əmlak qiymətində artım müəyyən mənada stabilləşə bilər. Amma heç bir halda daşınmaz əmlakın 2026-cı ildə ucuzlaşması gözlənilmir. Bu, mövcud iqtisadi qaydalara və qeyd etdiyim prinsiplərə ziddir.
– İpoteka ilə, yoxsa daxili kreditlə ev almaq?
– İpoteka və Kredit Zəmanəti Fondunun ortaya qoyduğu şərtlər və ayırdığı büdcə, zaman vətəndaşların həmin göstəricilərə cavab vermək imkanları əgər uyğundursa təbii ki, vətəndaş İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun təklif etdiyi kreditlərdən bəhrələnməlidir. Çünki faiz etibarilə daxili kreditlərdən daha aşağı faizlər təklif olunur. Hazırda dövlət ipotekasında, yəni sizin qeyd etdiyiniz ipoteka formasında, güzəştli ipotekanın faizi dörd faizdir. Güzəştsiz normal ipoteka təklifləri isə 7-7,5-8 faiz civarındadır. Bu da hazırkı makroiqtisadi göstəricilər, eyni zamanda orta faiz dərəcələri ilə müqayisə edildikdə tamamilə uyğunluq təşkil edir.
Mən düşünürəm ki, İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu tərəfindən təklif olunan kreditlərin həcmi və müddəti artırılmalıdır. Nəyə görə? Ona görə ki, tutaq ki, 100000 manatlıq güzəştli ipoteka ilə kredit götürən vətəndaş, əgər özünün 150000 manat əlavə ehtiyatı olmasa, hər hansı bir mənzil almaq imkanına malik olmur. Alsa da, o mənzili Bakı şəhərinin kənarından, ucqarlardan ala bilər. Bu baxımdan düşünürəm ki, güzəştli ipoteka həcmi ilkin olaraq 150000 manata, güzəştsiz, sadə ipoteka məbləği isə 200000 manata qədər artırılsa, daha yaxşı olar. Yəni mənzil almaq üçün müvafiq şərtlər daha uyğun olar. Zaman baxımından da bilirsiniz ki, hazırda 20–22 il təqribən müddəti ehtiva olunur. Amma beynəlxalq təcrübəyə diqqət yetirsək, gənc ailələr üçün bu müddətin 30–35 ilə qədər artırılması imkanları nəzərə alınmalıdır. Bu, həm ödəniş müddətini artırır, həm də maliyyə baxımından hər ay ödənilən məbləği daha da azaldır. Bu da kreditin əlçatanlığını təmin edir və həm də daha çox kredit götürmək imkanları yaradır.
Digər kredit forması, yəni daxili kredit isə faiz baxımından yüksəkdir. Onun da öz üstünlükləri var. Üstünlükləri odur ki, məbləğ dövlət ipotekasında olduğu qədər az olmur. Amma faiz baxımından, məsələn, əgər bir nəfər 200000 manatlıq mənzil alırsa, daxili ipoteka ilə bunu ödədikdə, ümumi dövr üzrə ödədiyi məbləğ haradasa bu mənzilin ikiqat qiymətindən bir az artıq olur. Amma dövlət ipotekası ilə həmin faizlərlə ödədikdə, bu təqribən daxili kreditdən 30–40 faiz az ödəniş şəklində meydana gəlir.
Yəni bu baxımdan düşünürəm ki, bu daha çox vətəndaşın iqtisadi gücünə, imkanlarına bağlı bir məsələdir və daxili ipoteka və yaxud dövlət ipotekası olmasından asılı olmayaraq, həm ipoteka şərtlərini müəyyən qədər əlçatan etmək lazımdır, həm məbləğlərini artırmaq lazımdır, həm vaxtı genişləndirmək lazımdır. Məqsəd o olmalıdır ki, daha çox Azərbaycan vətəndaşı mənzil əldə edə bilsin.
