Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesində yeni mərhələyə keçid üçün konkret addımlar atılır. Bakı, İrəvan və Vaşinqtonun TRIPP layihəsi üzrə üçtərəfli texniki planlaşdırma qruplarının fəaliyyətinə başlaması regionda nəqliyyat və enerji əlaqələrinin qurulması istiqamətində mühüm hadisədir.
Lakin qarşıda hələ həllini gözləyən siyasi və hüquqi məsələlər var. Ermənistanın konstitusiya dəyişiklikləri, sülh sazişinin rəsmən imzalanması, regional kommunikasiyaların açılması və Rusiyanın prosesə münasibəti Cənubi Qafqazın gələcək mənzərəsini müəyyən edə biləcək əsas amillərdir.
Bəs bundan sonra hansı addımlar atılacaq? Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlər real sülh sazişinə nə qədər yaxındır?
TRIPP üzrə üçtərəfli qruplar fəaliyyətə başladı
Noyabrın 6-da Azərbaycan, ABŞ və Ermənistan TRIPP – Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu layihəsinin irəlilədilməsi məqsədilə üçtərəfli texniki planlaşdırma qruplarının fəaliyyətinə start verib. Bu barədə üç ölkənin hökumətlərinin birgə bəyanatında məlumat verilib. Təşəbbüsün başlanmasında ABŞ Dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə köməkçisi Brendan Hanrahan, Azərbaycanın xarici işlər nazirinin müavini Elnur Məmmədov və Ermənistanın xarici işlər və beynəlxalq ticarət nazirinin müavini Vahan Kostanyan iştirak ediblər.
İlk mərhələdə iki texniki qrupun yaradılması razılaşdırılıb. Onlardan biri nəqliyyat infrastrukturu, digəri isə elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələləri ilə məşğul olacaq. Qrupların əsas vəzifəsi layihənin həyata keçirilməsi zamanı ortaya çıxan texniki məsələləri həll etmək, TRIPP-in digər regional infrastrukturlarla əlaqələndirilməsini təmin etmək və növbəti icra mərhələlərinə keçidi hazırlamaqdır.
Bu addımın əhəmiyyəti ondadır ki, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar artıq texniki planlaşdırma mərhələsinə keçir. Başqa sözlə, tərəflər siyasi bəyanatlarla kifayətlənməyərək layihənin praktiki tərəflərini müzakirə etməyə başlayıblar. Bununla belə, texniki qrupların fəaliyyətə başlaması nəqliyyat dəhlizinin artıq tikildiyi və ya yaxın vaxtlarda tam istifadəyə veriləcəyi demək deyil. Marşrutun infrastrukturu, idarəetmə mexanizmləri, sərhəd və gömrük prosedurları, eləcə də təhlükəsizlik məsələləri üzrə konkret qərarlar hələ də əhəmiyyət daşıyır.
Ermənistan üçün TRIPP nə vəd edir?
TRIPP layihəsi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə nəqliyyat bağlantısının yaradılmasını nəzərdə tutur. Bu marşrut yalnız Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqəsi baxımından əhəmiyyət daşımır. Layihə reallaşarsa, Ermənistanın da regional nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrə inteqrasiyası üçün yeni imkanlar yarana bilər. Ermənistan uzun illərdir Türkiyə və Azərbaycanla bağlı bağlı qalmış kommunikasiyaların açılmasını müzakirə edir. Regional yolların və dəmir yollarının istifadəyə verilməsi ölkənin tranzit imkanlarını genişləndirə, ticarət xərclərini azalda və yeni iqtisadi əlaqələr formalaşdıra bilər.
İrəvan üçün əsas məsələ isə bu prosesdə öz suverenliyinin və ərazi üzərində yurisdiksiyasının qorunmasıdır. Ermənistan tərəfi dəfələrlə bildirib ki, kommunikasiya xətlərinin açılması ölkənin suverenliyi, yurisdiksiyası və qanunvericiliyi çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Deməli, TRIPP-in gələcəyi yalnız marşrutun çəkilməsindən deyil, onun hansı hüquqi və praktiki mexanizmlərlə işləyəcəyindən də asılı olacaq.
Sülh sazişinin imzalanmasına nə mane olur?
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində əldə olunan irəliləyişlərə baxmayaraq, yekun sülh sazişinin imzalanması üçün siyasi və hüquqi məsələlər gündəmdə qalır.
Onlardan biri Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlıdır.
Azərbaycan tərəfi Ermənistanın Konstitusiyasında və digər hüquqi sənədlərində ölkəmizə qarşı ərazi iddiası kimi qiymətləndirdiyi müddəaların aradan qaldırılmasını tələb edir. Bakı hesab edir ki, bu məsələ həll olunmadan sülh sazişinin imzalanması üçün bütün maneələr aradan qalxmış sayılmayacaq. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan isə yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi istiqamətində referendum keçirilməsi məsələsini gündəmə gətirib.
Noyabrın 3-də Ermənistan baş nazirinin aparat rəhbəri Lilit Makunts bildirib ki, İrəvan Azərbaycanla bağlı beynəlxalq hüquqi iddialarını yekun sülh sazişi rəsmən imzalandıqdan sonra geri götürə bilər. Bu açıqlama da göstərir ki, tərəflər arasında hüquqi məsələlərin həlli sülh prosesinin mühüm mərhələlərindən biri olaraq qalır.
Beləliklə, qarşıdakı dövrdə Ermənistanın konstitusiya islahatları ilə bağlı qərarları Bakı–İrəvan münasibətlərinin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq.
Rusiya prosesdən kənarda qalırmı?
Azərbaycan və Ermənistan arasında normallaşma prosesində ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə olunan razılaşmalar və TRIPP layihəsi Moskvanın Cənubi Qafqazdakı ənənəvi roluna da təsir edən amillərdəndir. Rusiya uzun illər regionda təhlükəsizlik və vasitəçilik mexanizmlərinin əsas iştirakçılarından biri olub. Lakin Vaşinqtonda əldə edilən razılaşmalar və ABŞ-ın TRIPP layihəsində birbaşa iştirakı diplomatik prosesdə yeni format yaradıb.
Moskva isə regionda baş verən dəyişiklikləri diqqətlə izləyir və Cənubi Qafqazda öz maraqlarının nəzərə alınmasını vacib sayır. Burada əsas məsələ Rusiyanın prosesdə iştirak edib-etməməsindən daha çox, yeni regional nəqliyyat və iqtisadi sistemdə hansı mövqeni tutacağıdır. Ermənistanın Rusiya ilə mövcud iqtisadi, enerji və nəqliyyat əlaqələri də bu baxımdan əhəmiyyətini qoruyur. Digər tərəfdən, Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiyaların açılması regionda alternativ marşrutların yaranmasına və nəqliyyat axınlarının şaxələnməsinə gətirib çıxara bilər. Bu isə təkcə Moskvanın deyil, İran, Türkiyə və digər regional aktorların da maraqlarına toxunan məsələdir.
Növbəti mərhələdə hansı addımlar gözlənilir?
Hazırkı vəziyyətdən çıxış edərək sülh prosesinin qarşıdakı mərhələsində bir neçə əsas istiqaməti qeyd etmək mümkündür.
Birincisi, TRIPP üzrə texniki qruplar nəqliyyat və elektrik enerjisi infrastrukturu ilə bağlı konkret parametrləri işləməlidir. Layihənin maliyyələşdirilməsi, tikinti mərhələləri, idarəetmə və sərhəd prosedurları üzrə razılaşmaların əldə olunması vacib olacaq.
İkincisi, Ermənistanın konstitusiya islahatları məsələsi siyasi gündəmdə qalacaq. Bu istiqamətdə atılacaq addımlar sülh sazişinin imzalanması üçün əsas şərtlərdən biri kimi müzakirə olunur.
Üçüncüsü, Azərbaycan və Ermənistan arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, tranzit və ticarət imkanlarının artırılması gündəmə gələ bilər. Bu proses siyasi etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Dördüncüsü, regionda ABŞ, Rusiya, Türkiyə və İranın maraqları arasında yeni münasibətlər formalaşa bilər. Bu dövlətlərin mövqeyi nəqliyyat və enerji layihələrinin gələcək inkişafına təsirsiz ötüşməyəcək.
Sülhün real nəticəsi nə olacaq?
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması artıq yalnız diplomatik bəyanatlar səviyyəsində müzakirə olunmur. TRIPP üzrə üçtərəfli texniki qrupların fəaliyyətə başlaması prosesin iqtisadi və infrastruktur mərhələsinə keçidinin göstəricisidir. Ancaq sülhün davamlı olması üçün yalnız yolların və dəmir yollarının açılması kifayət deyil. Tərəflər arasında hüquqi məsələlərin həlli, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və təhlükəsizlik mexanizmlərinin formalaşdırılması da vacibdir.
Azərbaycan üçün əsas məqsəd Naxçıvanla maneəsiz əlaqənin təmin edilməsi, regional kommunikasiyaların açılması və ölkənin tranzit imkanlarının genişləndirilməsidir. Ermənistan üçün isə suverenliyini qorumaqla regional iqtisadi əlaqələrə qoşulmaq və uzunmüddətli iqtisadi imkanlar əldə etmək önəmlidir.
Qarşıdakı dövrün əsas sualı budur: Vaşinqtonda əldə olunan siyasi razılaşmalar real iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinə çevrilə biləcəkmi? Bu suala cavab TRIPP üzrə texniki qrupların işi, Ermənistanın daxili siyasi qərarları və Bakı ilə İrəvan arasında qalan məsələlərin həlli ilə aydınlaşacaq.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
