Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafı yalnız torpağın becərilməsi və məhsul istehsalının artırılması ilə ölçülə bilməz. Fermerin nə qədər qazandığı, bir vahid məhsul üçün nə qədər su və vəsait sərf etdiyi, məhsulun istehlakçıya hansı qiymətə çatdığı da vacibdir. Rəqəmlər göstərir ki, aqrar sahədə əsas problemlərdən biri əmək məhsuldarlığı, digəri isə istehsal olunan məhsulun iqtisadi dəyərinin artırılmasıdır.
Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün əlverişli iqlim şəraitinə, müxtəlif torpaq növlərinə və kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı ənənələrinə malikdir. Buna baxmayaraq, su ehtiyatlarından istifadənin səmərəliliyi, təsərrüfatların kiçik ölçüsü, satış bazarlarına çıxış, saxlama və emal imkanları, eləcə də dövlət dəstəyinin nəticələrinin ölçülməsi sahənin inkişafına təsir edən əsas məsələlər olaraq qalır.
Aqrar sahədə çox insan çalışır, niyə amma iqtisadiyyatda payı aşağıdır?
Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il Azərbaycan üzrə hesabatında diqqətçəkən göstəricilər yer alır. Sənədə əsasən, 2024-cü ildə ölkədə çalışanların təxminən 35,4 faizi kənd təsərrüfatında işləyib, aqrar sahənin ÜDM-də payı isə 5,6 faizdən bir qədər çox olub.
Bu fərq kənd təsərrüfatında əmək məhsuldarlığının artırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir. Başqa sözlə, əhalinin əhəmiyyətli hissəsi bu sahədə çalışsa da, iqtisadiyyatda yaradılan əlavə dəyər məşğulluqdakı payla müqayisədə aşağıdır.
BVF-nin hesabatına görə, 2001–2024-cü illərdə kənd təsərrüfatında əmək məhsuldarlığının orta illik artımı təxminən 3,2 faiz təşkil edib. Bu göstərici müəyyən irəliləyişdən xəbər versə də, sahənin potensialından daha səmərəli istifadə üçün texnologiya, bilik, infrastruktur və idarəetməyə investisiyanın əhəmiyyətini göstərir.
2025-ci ilin göstəriciləri də istehsalın artım tempinin məhdud olduğunu göstərir. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına əsasən, həmin il Azərbaycanda kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq məhsullarının ümumi istehsal dəyəri 14 milyard 189,5 milyon manat olub. Real artım cəmi 0,9 faiz təşkil edib. Bitkiçilikdə real artım 0,3 faiz, heyvandarlıqda isə 1,5 faiz olub.
Beləliklə, nominal istehsal dəyərinin böyüklüyü ilə real istehsal artımını fərqləndirmək lazımdır. Əsas sual yalnız nə qədər məhsul istehsal edilməsi deyil, istehsalın həcminin və məhsuldarlığın hansı sürətlə artmasıdır.
Su qıtlığı və köhnə suvarma sistemləri
Aqrar sahənin qarşısında duran ən mühüm məsələlərdən biri su ehtiyatlarından səmərəli istifadədir. Suvarma kanallarında itkilər, suyun təsərrüfatlara çatdırılmasındakı çətinliklər, quraqlıq və torpaqların şoranlaşması fermerin məhsuldarlığına təsir göstərə bilər.
Dünya Bankının Azərbaycan üzrə su məhsuldarlığına dair araşdırmasında kənd təsərrüfatında bir kubmetr sudan əldə olunan iqtisadi dəyərin təxminən 0,15 dollar olduğu göstərilir. Hesabatda bunun regiondakı aşağı göstəricilərdən biri olduğu vurğulanır. Araşdırmada suvarma sistemlərində itkilər və yüksək su sərfi tələb edən, lakin yüksək iqtisadi dəyər yaratmayan bitkilərin becərilməsi əsas problemlər sırasında qeyd edilir.
Bu vəziyyətdə məsələ yalnız su ehtiyatlarının artırılması deyil. Suyun sahələrə daha az itki ilə çatdırılması, damcı suvarma kimi texnologiyaların genişləndirilməsi, torpaqların analiz edilməsi və əkin strukturunun iqtisadi baxımdan səmərəli qurulması da vacibdir.
Suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi isə fermer üçün ilkin xərc yaradır. Kiçik təsərrüfatların belə investisiyaları öz vəsaiti hesabına həyata keçirməsi çətin ola bilər. Buna görə güzəştli maliyyə və texniki məsləhət xidmətləri mühüm rol oynayır.
Fermer məhsulunu niyə sərfəli qiymətə sata bilmir?
Kənd təsərrüfatında digər əsas məsələ məhsulun satışıdır. Fermer toxum, gübrə, yanacaq, suvarma, texnika və işçi qüvvəsinə xərc çəkir. Məhsul yetişdikdən sonra isə onu vaxtında satmaq ehtiyacı yaranır. Saxlama imkanı olmadıqda, xüsusilə tez xarab olan meyvə və tərəvəz istehsalçısı məhsulunu aşağı qiymətə satmağa məcbur qala bilər.
Məhsulun tarladan bazara qədər keçdiyi mərhələlərdə daşınma, çeşidləmə, qablaşdırma, saxlama və pərakəndə satış xərcləri də qiymətə əlavə olunur. Nəticədə fermerin aldığı məbləğlə istehlakçının mağazada ödədiyi qiymət arasında ciddi fərq yarana bilər.
Ancaq bu fərqin hamısını vasitəçilərin qazancı kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qiymət fərqinin hansı hissəsinin real logistika və satış xərclərindən, hansı hissəsinin ticarət marjasından yarandığını müəyyən etmək üçün konkret məhsul üzrə müqayisəli araşdırma aparılmalıdır.
Məsələn, eyni gün və eyni məhsul üzrə fermerin satış qiyməti, topdansatış bazarındakı qiymət və mağazadakı pərakəndə qiymət müqayisə edilməlidir. Bu məlumatlar olmadan ərzaq qiymətlərinin yüksək olmasını yalnız bir səbəblə izah etmək mümkün deyil.
Subsidiyalar verilir, bəs nəticə necə ölçülür?
Dövlət dəstəyi aqrar sahənin inkişafında mühüm vasitədir. Lakin subsidiyanın məbləği ilə onun yaratdığı iqtisadi nəticə eyni anlayış deyil. Dəstək mexanizminin səmərəliliyi məhsuldarlıq, istehsal xərcləri, fermerin gəliri və bazara çıxış kimi göstəricilərlə qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının 2026-cı il dövlət büdcəsi layihəsinə dair rəyində bitkiçilik sahəsində dövlət dəstəyinin maliyyələşdirilməsi və subsidiyaların ünvanlılığı ilə bağlı problemlərə diqqət çəkilib. Sənəddə dəstəyi alan təsərrüfatların istehsal həcmi, məhsuldarlıq, iş yerlərinin yaradılması və xərclərin azaldılması kimi nəticə göstəricilərinin kifayət qədər müəyyən edilməməsi qeyd olunub.
Bu məsələ vacibdir: dövlət dəstəyinin məqsədi yalnız fermerə vəsait ayırmaq deyil, həmin vəsaitin istehsalın səmərəliliyinə necə təsir etdiyini də görməkdir. Bunun üçün subsidiyaların verilməsi ilə yanaşı, nəticələrin izlənməsi və şəffaf hesabatlılıq mexanizmləri gücləndirilməlidir.
Kiçik təsərrüfatlar, texnologiya və emal problemi
Xırda torpaq sahələrində fəaliyyət göstərən fermerlərin müasir texnika almaq, məhsulu çeşidləmək, soyuducu anbar qurmaq və emal müəssisəsinə çıxış əldə etmək imkanları məhdud ola bilər. Belə şəraitdə istehsalın maya dəyəri yüksəlir, məhsul itkisi artır və fermerin bazardakı mövqeyi zəifləyir.
Kooperasiya və birgə xidmət modelləri bu çətinliklərin bir hissəsini azalda bilər. Bir neçə təsərrüfatın texnikadan, anbarlardan, qablaşdırma və daşınma xidmətlərindən birgə istifadə etməsi xərcləri aşağı sala bilər. Bununla belə, belə əməkdaşlığın işləməsi üçün etimad, şəffaf idarəetmə və məhsulun satışına dair aydın qaydalar lazımdır.
Digər istiqamət kənd təsərrüfatı məhsullarının xammal şəklində satılması əvəzinə emalına, qablaşdırılmasına və daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsinə şərait yaratmaqdır. Bu, fermerin gəlir imkanlarını genişləndirə və ixrac bazarlarına çıxışı yaxşılaşdıra bilər.
Aqrar sahədə nə dəyişməlidir?
Mövcud problemlərin həlli üçün bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
-Suvarmanın modernləşdirilməsi: su itkilərinin azaldılması, damcı suvarmanın genişləndirilməsi və suya qənaət edən əkin üsullarının təşviqi.
-Subsidiyaların nəticəyə bağlanması: dövlət dəstəyinin məhsuldarlıq, səmərəlilik və fermer gəliri üzrə təsirinin ölçülməsi.
-Satış və saxlama infrastrukturunun inkişafı: soyuducu anbarlar, çeşidləmə, qablaşdırma və emal imkanlarının genişləndirilməsi.
-Fermerlərin maliyyəyə çıxışının yaxşılaşdırılması: texnika, toxum, suvarma sistemləri və müasir istehsal üsulları üçün əlçatan maliyyələşmə.
-Bazar məlumatlarının açıqlığı: məhsulun istehsal, topdansatış və pərakəndə satış qiymətlərinin müqayisəsi üçün müntəzəm məlumatların dərc edilməsi.
-Aqronomik bilik və texnologiya: torpaq analizləri, düzgün gübrələmə, məhsuldar sortlar və rəqəmsal təsərrüfat idarəçiliyinin yayılması.
Azərbaycanda aqrar sahənin əsas problemi yalnız məhsul istehsalının azlığı deyil. Əsas məsələ mövcud əmək, torpaq və su ehtiyatlarından nə qədər səmərəli istifadə edilməsi, fermerin istehsaldan nə qədər gəlir götürməsi və məhsulun istehlakçıya hansı xərclərlə çatmasıdır.
2024-cü ildə məşğulluğun 35,4 faizinin aqrar sahənin payına düşməsi, amma ÜDM-də payının 5,6 faizdən bir qədər çox olması bu sahədə məhsuldarlıq məsələsinin aktuallığını göstərir. 2025-ci ildə aqrar istehsalın real artımının 0,9 faiz təşkil etməsi də inkişaf tempinin ayrıca izlənməsinin vacibliyini ortaya qoyur.
Kənd təsərrüfatının inkişafını yalnız ayrılan subsidiyalar və ümumi istehsal dəyəri ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Fermerin gəliri, bir hektardan əldə edilən məhsul, sudan istifadənin səmərəliliyi, məhsul itkiləri və bazara çıxış imkanları da əsas göstəricilər sırasında olmalıdır.
Aqrar siyasətin əsas nəticəsi fermerin daha çox məhsul istehsal etməsi ilə yanaşı, həmin məhsuldan daha çox gəlir əldə etməsi və istehlakçının keyfiyyətli ərzağa münasib qiymətə çıxışının yaxşılaşması olmalıdır.
Samir Abdulla
