Prezident İlham Əliyevin YAP-ın VIII Qurultayında çıxışı Azərbaycanın son üç onillikdə keçdiyi siyasi xəttə yekun baxışla yanaşı, qarşıdakı dövr üçün dövlətçilik və xarici siyasət prioritetlərinin təqdimatı kimi diqqət çəkir. Çıxışın əsas xətti dəyişmir: siyasi müstəqillik, iqtisadi dayanıqlıq, hərbi güc və xarici təsirlər qarşısında manevr imkanlarının qorunması. Lakin nitqdə diqqətçəkən məqam odur ki, “müstəqillik” anlayışı artıq yalnız ərazi və siyasi qərarvermə məsələsi kimi deyil, həm də informasiya və ideoloji məkanla əlaqələndirilir.
30 ildən sonra “ana xətt” necə təqdim olunur?
Prezident çıxışında 1990-cı illərin ortalarından başlayan mərhələni üç istiqamətin paralel qurulması kimi təqdim edir: dövlətçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi imkanların artırılması və hərbi potensialın formalaşdırılması.
Bu yanaşmada “Əsrin kontraktı” ayrıca iqtisadi hadisədən daha geniş prosesin başlanğıcı kimi təqdim olunur. Yəni neft müqaviləsi investisiya cəlb etmək vasitəsi olmaqla yanaşı, çıxışın məntiqində dövlətin sonrakı inkişaf strategiyasının maliyyə bazasının formalaşdığı mərhələ kimi nəzərdən keçirilir.
Prezidentin ifadə etdiyi “müstəqillik, dövlətçilik, iqtisadi müstəqillik, güclü hərbi potensial” dördlüyü çıxışın əsas siyasi formuludur.
Burada mühüm məqam budur: iqtisadi müstəqillik siyasi müstəqilliyin tamamlayıcısı kimi təqdim edilir. Başqa sözlə, xarici siyasətdə müstəqil qərar vermək üçün dövlətin öz maliyyə, enerji və hərbi resurslarına malik olması zəruri şərt kimi göstərilir.
Risklər və təhlükəsizlik konsepsiyası
Çıxışın ikinci böyük xətti təhlükəsizlikdir. Prezidentin fikrincə, Azərbaycan gücləndikcə və daha fəal müstəqil siyasət apardıqca xaricdən gələn təzyiqlər də arta bilər. O, buna qarşı cavab tədbirlərinin görüləcəyini bildirir. Bu yanaşmada təhlükəsizlik yalnız hərbi sərhədlərin qorunması kimi təqdim edilmir.
Burada iki ayrı risk kateqoriyası yaradılır:
1. Fiziki təhlükəsizlik;
2. İdeoloji təhlükəsizlik.
Bu bölgü çıxışın sonrakı hissəsini anlamaq üçün xüsusilə vacibdir. Çünki Prezident daha sonra “ideoloji məkan”ın xarici təsirlərdən qorunmasını fiziki təhlükəsizlik qədər əhəmiyyətli sahə adlandırır. Beləliklə, dövlət təhlükəsizliyi anlayışı çıxışda hərbi müdafiədən informasiya məkanına doğru genişləndirilir.
Qarabağ müharibəsi çıxışda hansı funksiyanı daşıyır?
Prezident 2020-ci il müharibəsində əldə edilmiş qələbəni Azərbaycanın müstəqil siyasətinin və hərbi potensialının nəticəsi kimi təqdim edir və bu qələbənin ideoloji təsirlərə qarşı da mühüm amil olduğunu bildirir. Burada müharibə yalnız keçmiş hərbi hadisə kimi deyil, dövlətçilik narrativinin əsas dayaqlarından biri kimi təqdim olunur.
Çıxışın məntiqinə görə, hərbi qələbə üç nəticə yaradır:
1.dövlətin öz gücünə inamını artırır;
2.cəmiyyət daxilində milli həmrəyliyi möhkəmləndirən amilə çevrilir;
3.xaricdən gələn ideoloji təsirlərə qarşı alternativ milli narrativ yaradır.
Bu baxımdan “Qələbə” anlayışı çıxışda hərbi nəticədən daha geniş siyasi və ictimai məna daşıyır.
Yeni mərhələnin əsas mübarizə sahəsi: İnformasiya məkanı
Çıxışın ən diqqətçəkən hissələrindən biri informasiya və ideologiya ilə bağlı fikirlərdir. Prezident xaricdə Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən bəzi resursların Azərbaycan cəmiyyətinə təsir göstərmək məqsədi daşıdığını bildirir və bunun gənclərə təsir, ictimai birliyin zəiflədilməsi və siyasi istiqamətin dəyişdirilməsi ilə nəticələnə biləcəyini vurğulayır.
Burada mühüm siyasi mesaj var: İnformasiya təhlükəsizliyi artıq dövlət təhlükəsizliyinin ayrıca elementi kimi təqdim edilir.
Bu, rəqəmsal media dövrünün reallıqları baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki əvvəllər xarici təsir əsasən diplomatik, iqtisadi və hərbi vasitələrlə ölçülürdüsə, indi informasiya platformaları da bu mübarizənin bir hissəsinə çevrilir. Eyni zamanda, bu yanaşmanın media üçün mühüm başqa tərəfi var: dövlətin “ideoloji iş” anlayışından danışarkən Prezident formal tədbirlərdən və şablonlardan imtina edilməsinin vacibliyini də vurğulayır. Onun fikrincə, həqiqətlər və ölkədə gedən proseslər vətəndaşa çatdırılmalıdır.
Bu, faktiki olaraq ənənəvi təbliğat modelindən daha müasir kommunikasiya modelinə keçid ehtiyacının etirafı kimi şərh edilə bilər.
Xarici siyasətin əsas prinsipi
Çıxışın ən aydın mesajlarından biri Azərbaycanın hər hansı geosiyasi düşərgəyə qoşulmamaq siyasətinin davam etdiriləcəyidir. Prezident bunu Azərbaycanın ölçüləri ilə də əlaqələndirir: ərazisi və əhalisi böyük olmayan ölkənin dünya miqyasında müstəqil aktor kimi çıxış etməsinin asan olmadığını qeyd edir.
Burada Azərbaycanın xarici siyasət modeli iki anlayış üzərində qurulur: balans və çoxşaxəli tərəfdaşlıq.
Prezident eyni çıxışda Avropa İttifaqının üzvü olan ölkələrlə strateji tərəfdaşlıq formatlarını, Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlığı və ABŞ-la Strateji Xartiyanı nümunə göstərir. Bu münasibətlərin Azərbaycanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əlaqələr qurmaq xəttinin göstəricisi olduğu vurğulanır.
Burada maraqlı məqam odur ki, Çin və ABŞ eyni siyasi çərçivəyə daxil edilir. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətində “bir tərəfin seçilməsi” deyil, müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda işləmək modelinin vurğulandığını göstərir.
ABŞ və Çin vurğusu nə deməkdir?
Çıxışda ABŞ və Çin “dünyanın iki supergücü” kimi təqdim edilir və Azərbaycan hər iki ölkə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinə malik dövlət kimi göstərilir. Bu hissəni yalnız diplomatik uğur kimi deyil, Azərbaycanın özünü beynəlxalq sistemdə yerləşdirmə strategiyası kimi oxumaq mümkündür.
Mesaj belədir: Azərbaycan böyük güclərdən birinin yanında dayanmaq əvəzinə, müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel münasibətlər quraraq öz manevr imkanlarını saxlamağa çalışır.
Bu siyasətin praktiki nəticəsi ondan ibarət ola bilər ki, Azərbaycan həm Qərb, həm Çin, həm də digər regional aktorlarla iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq imkanlarını eyni vaxtda qoruyur.
“Müdafiəyönümlü yox, fəalyönümlü xarici siyasət”
Çıxışda xarici siyasətin bundan sonra yalnız “müdafiəyönümlü” deyil, daha çox “fəalyönümlü” olması lazım olduğu bildirilir.
Bu ifadə əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycanın 1990-cı illərdən sonrakı xarici siyasətinin mühüm hissəsi ərazi münaqişəsi, işğal faktı və təhlükəsizlik məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanmasına yönəlmişdi. 2020-ci ildən sonrakı mərhələdə isə xarici siyasətin gündəliyi dəyişib: regional bağlantılar, nəqliyyat dəhlizləri, enerji, investisiya, türk dövlətləri ilə münasibətlər, Avropa və Asiya ilə strateji tərəfdaşlıqlar daha böyük əhəmiyyət qazanıb.
Deməli, “fəalyönümlü diplomatiya” ifadəsini Azərbaycanın yalnız mövcud problemlərə cavab verən deyil, gündəm formalaşdırmağa çalışan xarici siyasət modeli kimi şərh etmək mümkündür.
Çıxışın ən mühüm daxili siyasi mesajı
Mətnin diqqətçəkən tərəflərindən biri odur ki, Prezident gələcək ideoloji işdə şablonlardan imtina edilməsini xüsusi vurğulayır. Bu, ilk baxışda çıxışın digər hissələrindən fərqli görünə bilər. Lakin əslində məntiqi əlaqə var.
Əgər dövlət qarşıdakı dövrdə informasiya məkanını strateji sahə hesab edirsə, o zaman köhnə kommunikasiya üsulları kifayət etməyə bilər. Sosial şəbəkələr, rəqəmsal media, süni intellekt, qısa video formatları və xaricdən idarə olunan informasiya kanalları klassik siyasi təbliğatın təsir mexanizmlərini dəyişib. Ona görə də çıxışdakı “yeni, müasir ideoloji işlər” çağırışı texnoloji dəyişiklik fonunda xüsusilə maraqlı görünür.
Burada dövlət üçün əsas sual yalnız “nə deməliyik?” deyil, həm də “vətəndaşa necə çatmalıyıq?” sualıdır.
“Emosiyalara yer yoxdur” – son mesaj
Çıxışın sonunda Prezidentin “siyasətdə emosiyalara yer yoxdur” fikri əvvəlki tezislərlə birləşir. Bu fikir Qarabağ məsələsi kontekstində verilir: emosional qərarların daha geniş hərbi-siyasi nəticələrə gətirib çıxara biləcəyi vurğulanır.
Bu baxımdan çıxışın son mesajını belə ümumiləşdirmək olar: güc nümayiş etdirmək, amma qərarvermədə emosional davranmamaq. Yəni çıxışda hərbi güc və siyasi iradə önə çəkilsə də, onların tətbiqində rasional hesablamanın vacibliyi ayrıca vurğulanır.
Prezidentin çıxışının əsas xəritəsi
İlham Əliyevin YAP qurultayındakı çıxışından Azərbaycanın qarşıdakı dövr üçün siyasi kursunun beş əsas istiqaməti görünür:
1. Dövlətçilik və siyasi müstəqillik – əsas xəttin dəyişməz saxlanılması;
2. İqtisadi və hərbi özünəyetərlilik – xarici asılılığın mümkün qədər azaldılması;
3. Aktiv və çoxşaxəli xarici siyasət – müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel tərəfdaşlıq;
4. İnformasiya və ideoloji təhlükəsizlik – rəqəmsal məkanın milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsinə çevrilməsi;
5. Daha müasir siyasi kommunikasiya – şablonlardan imtina və cəmiyyətə həqiqətlərin daha effektiv çatdırılması.
Dövlət başçısının çıxışının əsas məğzi yalnız “keçmiş 30 ilin hesabatı” deyil. Daha geniş oxunuşda burada müharibədən sonrakı Azərbaycanın özünü necə görmək istədiyi və beynəlxalq sistemdə hansı siyasi davranış modelini davam etdirmək niyyətində olduğu təsvir edilir.
Ən mühüm dəyişiklik isə təhlükəsizlik anlayışının genişləndirilməsidir: artıq sərhəd, ordu və silahlanma ilə yanaşı informasiya, ideologiya, ictimai rəy və milli narrativ də dövlətin strateji təhlükəsizlik məsələləri sırasında təqdim olunur.
Bu baxımdan VIII Qurultaydakı çıxışın ən maraqlı tərəfi keçmişi necə qiymətləndirməsindən çox, “Qələbədən sonrakı mərhələdə əsas mübarizə harada olacaq?” sualına verdiyi cavabdır. Çıxışın məntiqinə görə, bu mübarizə yalnız sərhədlərdə deyil, iqtisadiyyatda, diplomatiyada və informasiya məkanında da davam edəcək.
Xaqani SƏFƏROĞLU
