İnsan şüurunun mənşəyi müasir elm və fəlsəfənin ən mürəkkəb və mübahisəli mövzularından biri olaraq qalır. Tədqiqatçılar beyində baş verən fiziki proseslərin subyektiv duyğuları necə yaratdığını müzakirə edirlər, lakin bu suala hələ də vahid cavab tapılmayıb.
1972-ci ildə amerikalı psixoloq Culian Ceyns radikal bir fərziyyə irəli sürüb. Onun fikrincə, müasir insanın özünü dərk etməsinə əsaslanan şüuru təəccüblü dərəcədə gec formalaşıb – təxminən eramızdan əvvəl II minillikdə. Bu isə bəşəriyyətin artıq dil yaratmasından, incəsənətə yiyələnməsindən və mürəkkəb cəmiyyətlər qurmasından xeyli sonra baş verib.
Azpost.info bildirir ki, bu barədə “IFLScience” yazıb.
“İki kameralı ağıl” nəzəriyyəsi
Ceyns əsas koqnitiv proseslərlə insanın özünü dərk etməsi arasında mühüm fərq qoyub. Onun nəzəriyyəsinə görə, qədim insanlar daxili aləmləri və öz “Mən”lərini dərk etməyə başlamazdan əvvəl də məlumatları emal edə, yadda saxlaya, plan qura və praktiki məsələləri həll edə bilirdilər.
Bu prosesdə əsas katalizatorlardan biri dil olub. Metaforalar və analogiyalar insanlara öz şəxsiyyətləri haqqında zehni model formalaşdırmağa imkan verib.
Alim “Şüurun mənşəyi: ikikameralı ağlın parçalanması” kitabında belə bir fərziyyə irəli sürüb ki, qədim dövrlərdə insan beyninin yarımkürələri daha müstəqil fəaliyyət göstərirdi. İnsanlar daxildən gələn siqnalları və impulsları öz düşüncələri kimi deyil, tanrıların, əcdadların ruhlarının və ya nüfuzlu hökmdarların verdiyi xarici əmrlər kimi qəbul edirdilər.
“İliada”dan “Odisseya”ya – ədəbi sübutlar
Ceyns öz fərziyyəsinə sübut axtararkən qədim ədəbiyyata da müraciət edib. O iddia edirdi ki, Homerin “İliada”sındakı qəhrəmanlar bu gün başa düşdüyümüz mənada özünüdərkə malik deyildilər. Onlar tanrıların birbaşa göstərişləri ilə hərəkət edirdilər.
Ceyns həmçinin qeyd edirdi ki, həmin dövrün yunan dilində müasir anlamda “ağıl”, “ruh” və ya “şüur” anlayışlarına uyğun terminlər mövcud deyildi.
“Odyssey”də isə tamamilə fərqli mənzərə müşahidə olunur. Poemanın qəhrəmanları daha çox müxtəlif variantları götür-qoy edir, uzunmüddətli planlar qurur və qərarlarını şüurlu şəkildə verirlər.
Ceynsin fikrincə, bu, “iki kameralı ağıl” modelinin tədricən dağılmasına və müasir introspeksiyanın, yəni insanın öz daxili aləmini müşahidə və təhlil etməsinin yaranmasına işarədir.
Elm dünyasında mübahisələr davam edir
Ceynsin nəzəriyyəsi akademik dairələrdə ciddi tənqidlərə səbəb olub. Məşhur bioloq Riçard Dokins bu nəzəriyyəni “ya tamamilə cəfəngiyyat, ya da dahiyanə əsər” kimi xarakterizə edib. Bu ifadə nəzəriyyəyə münasibətin nə qədər kəskin şəkildə fərqləndiyini göstərir.
Müasir alimlərin əksəriyyəti insan şüurunun məhz bu qədər gec – təxminən eramızdan əvvəl 2000-ci ildə formalaşması fikrini qəbul etmir.
Bununla belə, Ceynsin işi dilin, mədəniyyətin və ədəbiyyatın insanın öz ağlını və şüurunu necə dərk etməsinə təsiri ilə bağlı elmi müzakirələri bu gün də stimullaşdırır.
