Azərbaycan dünya sivilizasiyasının qədim mərkəzlərindən biridir. Ölkəmizin ərazisində bəşəriyyətin tarixinin müxtəlif mərhələlərindəki inkişafını əks etdirən çoxsaylı izlərə rast gəlinir.
Əsrlərin və minilliklərin dərinliyindən günümüzə gəlib çatan qədim abidələrdən biri də qayaüstü rəsmlərdir. Daş və qayaların üzərində həkk olunmuş bu təsvirlərə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində – Abşeron yarımadasından Naxçıvana qədər rast gəlinir.
Onların arasında ən məşhurları, şübhəsiz ki, Qobustandakı qayaüstü rəsmlərdir. 2007-ci ildə Qobustanın qayaüstü rəsmlər landşaftı UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.
Lakin çoxları Abşerondakı qayaüstü rəsmlər barədə məlumatlı deyil. Qobustandakılara bənzər təsvirlər Bakının Mərdəkan, Şüvəlan, Zirə, Qala, Suraxanı, Dübəndi qəsəbələri və kəndləri ərazisində, eləcə də Pirallahı adasının yaxınlığında aşkar edilib. Bu rəsmlərin öyrənilməsi qədim insanların həyat tərzi və inancları haqqında məlumat əldə etməyə imkan verib.
Abşeron yarımadasında aşkar edilmiş qayaüstü rəsmlər eramızdan əvvəl III–II minillikdən eramızın ilk əsrlərinin ortalarına qədər olan dövrü əhatə edir. Onlar mövzu və süjet baxımından bir-birindən fərqlənir. Təsvirlər arasında ov səhnələri, insan qurbanverməsi, müqəddəs nikah və digər süjetlərə rast gəlinir. Bəzi təsvirlərdə qadın obrazında ilahə mərkəzi yer tutur.
Qayaüstü rəsmlərlə yanaşı, nöqtəvari işarələr, kasaşəkilli çökəkliklər, həndəsi xətlər və fiqurlar da qeydə alınıb.
Ramanada da qədim qayaüstü rəsmlər aşkarlanıb
Qayaüstü rəsmlər Bakının Sabunçu rayonunun Ramana qəsəbəsində də aşkar edilib. Onların bir qismi nisbətən yaxın vaxtlarda üzə çıxarılıb.
Ramana Abşeronun ən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Versiyalardan birinə görə, kənd eramızın 84–96-cı illərində burada hərbi düşərgə salan Roma əsgərləri tərəfindən yaradılıb. Bu versiyaya əsasən, yaşayış məntəqəsinin adı da “Roma kəndi” mənasını verir.
Azərbaycan tarixçisi Sara Aşurbəyli də bu fikri müdafiə edib. O, Ramananın təxminən 2 min il yaşı olduğunu hesab edirdi.
Qəsəbənin tarixi abidələri arasında qaya üzərində yerləşən XIV əsrə aid qala xüsusi qeyd olunmalıdır. Ehtimal edilir ki, qalanın tikilməsindən əvvəl həmin qaya qədim insanların ibadət yeri olub. Çünki burada insan fəaliyyətinin izləri və qayaüstü rəsmlər aşkar edilib.
Qalanın düz altında, qayanın üzərində keçi təsviri müəyyənləşdirilib. Burada həmçinin su toplamaq üçün böyük oyuqlar, günəş işarələri və “kasaşəkilli çökəkliklər” də aşkarlanıb.
Qayalardakı “kasaşəkilli çökəkliklər” nədir?
“Kasaşəkilli çökəkliklər” qayaların üzərində dairəvi və dördbucaqlı formada oyulmuş kiçik çökəkliklərdir. Onlar adətən qruplar halında yerləşir. Bəzi ayrı-ayrı daşlarda belə çökəkliklərin sayı yüzə qədər ola bilər.
Bu nümunələr neolit və ya tunc dövrünə aid edilir və təxminən eramızdan əvvəl 3600–1500-cü illəri əhatə edir. Belə çökəkliklərə Qobustandakı mağaraların yaxınlığında da tez-tez rast gəlinir.
Oxşar çökəkliklər digər ərazilərdə də aşkar edilib. Onların arasında Bakının İçərişəhərində Şirvanşahlar sarayının ərazisindəki qaya, həmçinin Abşeronda Güldək, Türkan, Nardaran və Bibiheybət ətrafındakı ərazilər var.
Kasaşəkilli çökəkliklərin əksəriyyətinin kurqanların və ya ehtimal olunan ibadət yerlərinin yaxınlığında yerləşməsi Ramanadakı qayaların dini-kult əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Ramanada başqa heyvan təsvirləri də tapılıb
Ramanada qalanın altındakı keçi təsviri yeganə qayaüstü rəsm deyil. Yaxın vaxtlarda qaladan təxminən bir kilometr məsafədə çoxsaylı digər qayaüstü təsvirlər də aşkarlanıb.
Bu rəsmlər mövzu, üslub, quruluş və icra texnikasına görə bir-birindən fərqlənir. Burada iri buynuzlu maral, vəhşi keçilər, müxtəlif simvollar və digər təsvirlər aşkar edilib. Bundan başqa, “insan üzü”nü xatırladan təsvirlərə və həndəsi xətlərə də rast gəlinib. Bu xətlərin mümkün tamğalar olduğu ehtimal edilir.
Rəsmlərin xarakteri Qobustan nümunələri ilə oxşarlıq təşkil edir. Şübhəsiz ki, Qobustan və Abşeron qayaüstü rəsmləri arasında əlaqə mövcuddur. Məntiqi olaraq bu iki təsvir mədəniyyətinin bir-biri ilə bağlı olduğu və ya ortaq mənşəyə malik olduğu ehtimal edilə bilər.
Ramana qəsəbəsi ərazisindəki qayaüstü rəsmlər Abşeron yarımadasının təsviri sənətinin ən əhəmiyyətli qədim abidələrindən biri hesab olunur.
Vahid Şükürov
