İnsan xarakteri həyat boyu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Üstəlik, insanlar çox vaxt özlərində baş verən bu dəyişikliklərin miqyasını düzgün qiymətləndirmirlər. Yaş artdıqca bəzi xarakter xüsusiyyətləri güclənir, digərləri isə əvvəlki qədər ifadəli olmur.
Psixoloqlar insan xarakterini qiymətləndirmək üçün tez-tez “Böyük beşlik” modelindən istifadə edirlər. Bu modelə ekstraversiya, mehribanlıq, vicdanlılıq, nevrotiklik və yeniliyə açıqlıq daxildir.
İnsan yaşlandıqca xarakteri necə dəyişir?
Məlumatların təhlili göstərib ki, 15-90 yaş arasında insanların orta hesabla ekstraversiya, nevrotiklik və yeniliyə açıqlıq göstəriciləri azalır.
Ən nəzərəçarpan dəyişiklik isə nevrotikliklə bağlı olub.
Eyni zamanda yaş artdıqca mehribanlıq və vicdanlılıq xüsusiyyətlərində əks istiqamətdə dəyişiklik müşahidə olunur. Bu keyfiyyətlər zaman keçdikcə daha qabarıq ifadə edilir.
Başqa sözlə, insan yaşlandıqca orta hesabla daha sakit, daha məsuliyyətli, nizamlı və ətrafındakı insanlara qarşı diqqətli olur.
Bununla yanaşı, aktiv ünsiyyətə, yeni şeylər sınamağa və tamamilə fərqli təcrübələr qazanmağa maraq azala bilər.
İnsanlar özlərindəki dəyişiklikləri niyə hiss etmir?
Tədqiqatın maraqlı nəticələrindən biri də insanların öz xarakterlərində baş verən dəyişiklikləri çox vaxt nəzərə almamasıdır.
Bu dəyişikliklər tədricən baş verdiyi üçün insan öz xarakterini həyatının nisbətən sabit hissəsi kimi qəbul edə bilər.
Hətta sağlamlıq vəziyyəti, maddi durum və sosial əlaqələr əhəmiyyətli dərəcədə dəyişsə belə, insanlar çox vaxt xarakterlərinin əvvəlki kimi qaldığını düşünürlər.
Alimlər bu nəticəyə sorğu məlumatlarını uzunmüddətli və genişmiqyaslı müşahidələrin nəticələri ilə müqayisə etdikdən sonra gəliblər.
Ümumilikdə ABŞ, Almaniya, Avstraliya və Niderlanddan 166 971 nəfərin məlumatları təhlil edilib.
887 nəfərlə aparılan ilkin sorğu nə göstərdi?
Tədqiqatın ilk mərhələsində Sürix Universitetinin mütəxəssisləri ABŞ-da yaşayan 887 nəfəri ayrıca sorğuya cəlb ediblər.
İştirakçılardan xarakterlərində, sağlamlıqlarında, maliyyə vəziyyətlərində, özünə münasibətlərində, sosial əlaqələrində və həyatdan məmnunluq səviyyələrində baş verən dəyişiklikləri qiymətləndirmək istənilib.
Əksər iştirakçılar şəxsiyyətlərini həyatlarının ən sabit hissələrindən biri hesab etdiklərini bildiriblər.
Lakin uzunmüddətli araşdırmaların nəticələri fərqli mənzərə ortaya qoyub. Məlum olub ki, xarakter xüsusiyyətləri də həyatın digər mühüm sahələri kimi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
Xarakter ömür boyu eyni qalmır
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, müəyyən edilmiş qanunauyğunluqlar hər bir insanın eyni dəyişikliklərdən keçəcəyi anlamına gəlmir.
Fərdi xüsusiyyətlər və həyat təcrübələri dəyişikliklərin istiqamətinə təsir göstərə bilər.
Bununla belə, araşdırmanın nəticələri geniş yayılmış bir təsəvvürü şübhə altına alır: guya insanın formalaşmış xarakteri yetkinlikdən sonra demək olar ki, dəyişmir.
Əksinə, elm göstərir ki, insanın xarakteri həyatın müxtəlif mərhələlərində tədricən yenilənə və dəyişə bilər.
Sunay Aydın
