İranla ABŞ arasında son aylarda davam edən qarşıdurmada gərginlik yenidən yüksəlir. Son günlər Tehrandan gələn mesajlar eskalasiyanın yeni mərhələyə keçə biləcəyinə işarə edir.
Professor Uzi Rabi “Walla” üçün yazdığı təhlildə İranın son addımlarını və xüsusilə İordaniyanın hədəfə çevrilməsinin səbəblərini araşdırıb.
Onun fikrincə, nisbətən sakit keçən dövrdən sonra Yaxın Şərqdə eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə gərginlik artır. Neft tankerlərinə hücumlar, husilərin Səudiyyə Ərəbistanına zərbələri və İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun İordaniyaya raket atması vəziyyətin artıq ayrı-ayrı insidentlərdən daha geniş xarakter aldığını göstərir.
İordaniyaya 20 raket atıldı
Son hücum İordaniyanın şərqində yerləşən Əzraq bölgəsindəki Müvəffəq əs-Salti aviabazasına yönəlib. Bazadan ABŞ qüvvələri də istifadə edir.
İordaniya tərəfi bildirib ki, hava hücumundan müdafiə sistemləri atılan 20 ballistik raketin 18-ni zərərsizləşdirib. Digər iki raketin isə yaşayış olmayan əraziyə düşdüyü bildirilib.
İran tərəfi hücum nəticəsində bazaya ciddi zərər dəydiyini açıqlasa da, ABŞ mənbələri zərbənin effektiv olmadığını və amerikalı hərbçilərin təhlükəsiz olduğunu bildirib.
Niyə məhz İordaniya?
İordaniyanın hədəfə çevrilməsi təsadüfi hesab edilmir.
Birinci səbəb ölkənin ABŞ üçün strateji əhəmiyyət daşımasıdır. Müvəffəq əs-Salti bazasından Amerika qüvvələri istifadə edir. Buna görə İran üçün buraya zərbə endirmək ABŞ-a cavab vermək, lakin birbaşa Amerika ərazisini hədəfə almamaq imkanı yaradır.
Tehranın mesajı kifayət qədər aydındır: ABŞ İranın neft ixracına və iqtisadi imkanlarına təzyiqi davam etdirərsə, bunun cavabı yalnız Fars körfəzi ilə məhdudlaşmaya bilər.
İordaniyaya hücum digər ərəb ölkələrinə də mesajdır
İordaniyanın başqa bir xüsusiyyəti onun regiondakı mövqeyidir. Ölkə İraq, Suriya, Səudiyyə Ərəbistanı və İsrail arasında yerləşir və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi sisteminin mühüm elementlərindən biridir.
İranın 20 raketlə hücumu digər ərəb ölkələrinə də xəbərdarlıq kimi qiymətləndirilə bilər.
Məntiq belədir: ABŞ qüvvələrinə öz ərazisində hərbi imkan yaratmaq region ölkələrini potensial hədəfə çevirə bilər.
Bu baxımdan İordaniyaya zərbə yalnız Ammanla Tehran arasındakı məsələ deyil. Hücum ABŞ-ın regiondakı müttəfiqlərinə və hərbi infrastrukturuna daha geniş mesaj kimi də qəbul edilə bilər.
İordaniya İsrail üçün niyə vacibdir?
İordaniyanın coğrafi mövqeyi İsrail baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İran ərazisindən qərbə doğru hərəkət edən raket və pilotsuz uçuş aparatlarının marşrutunda İordaniya hava məkanı və onun hava hücumundan müdafiə sistemləri mühüm rol oynayır.
Bu mənada İordaniya İranla İsrail arasında müəyyən strateji məsafə yaradan müdafiə xəttinin bir hissəsidir.
Ona görə də İordaniyanın hava hücumundan müdafiə imkanlarının zəifləməsi yalnız bu ölkənin təhlükəsizliyinə deyil, İsrailin təhlükəsizlik hesablamalarına da təsir göstərə bilər.
ABŞ-ın tankerlərə zərbəsindən sonra cavab
Hücumların zamanlaması da diqqət çəkir.
İordaniyaya raket zərbəsindən bir neçə saat əvvəl ABŞ qüvvələrinin beş İran tankerini məhv etdiyi bildirilir. Bundan əvvəl isə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun iki dəfə ABŞ hərbi gəmisinə hücum etməyə cəhd etdiyi qeyd olunur.
İranın cavabı yalnız İordaniya ilə məhdudlaşmayıb. Tehran eyni zamanda Hörmüz boğazında bir sıra gəmilərə zərbələr endirdiyini açıqlayıb.
Bu isə vəziyyətin təkcə bir hərbi insident olmadığını, qarşıdurmanın bir neçə istiqamətdə paralel şəkildə genişləndiyini göstərir.
Məsələnin digər tərəfi – İran iqtisadiyyatı və nüvə proqramı
Gərginliyin arxasında yalnız hərbi amillər dayanmır.
İran uzun müddətdir ciddi iqtisadi təzyiqlərlə üz-üzədir. Neft ixracının məhdudlaşdırılması, tankerlərə qarşı əməliyyatlar və Hörmüz boğazında yaranan təhlükələr Tehran üçün iqtisadi riskləri artırır.
Bunun fonunda İranın nüvə proqramı da əsas məsələlərdən biri olaraq qalır.
Analitik yanaşmaya görə, Tehran eskalasiyanı artırmaqla qarşı tərəfə mesaj verməyə çalışır: İranla qarşıdurmanın qiyməti təkcə onun üçün deyil, ABŞ və region ölkələri üçün də yüksək olacaq.
Beləliklə, İordaniyaya 20 raketin atılması Yaxın Şərqdə yeni təhlükəli mərhələnin əlaməti kimi qiymətləndirilir. Qarşıdurmanın bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə ABŞ-ın İranın neft sektoruna və hərbi imkanlarına qarşı növbəti addımlarından, həmçinin Tehranın cavab strategiyasından asılı olacaq.
