Yaxın Şərqdə artan hərbi gərginlik, İran ətrafında baş verən hadisələr qlobal enerji bazarını yenidən silkələyib. Neft və qaz qiymətlərinin sürətlə bahalaşması artıq bazarın klassik tənzimləmə mexanizmlərini, o cümlədən OPEC+ çərçivəsində müəyyən edilmiş hasilat və qiymət tarazlığını sarsıdır.
Bu vəziyyət enerji ixracatçısı olan ölkələr üçün ilk baxışdan əlverişli görünsə də, prosesin dərin qatlarında ciddi strateji risklər də gizlənir.
Azərbaycan da bu mürəkkəb geoiqtisadi oyunun içindədir.
İran ətrafında mümkün müharibə ssenarisi bazarda “təklif şoku” qorxusu yaradır. Hətta real quru əməliyyatı başlamasa belə Hörmüz boğazı kimi kritik marşrutların təhlükə altına düşməsi ehtimalı, sığorta və daşınma xərclərinin artması, treyderlərin riskdən qaçaraq qiymətləri şişirtməsi nəticədə enerji bazarında psixoloji panika formalaşdırır. Bu isə qiymətləri OPEC+-ın planlaşdırdığı səviyyədən kənara çıxarır.
Azərbaycan üçün ilk mərhələdə mənzərə müsbətdir. Enerji qiymətlərinin artması birbaşa olaraq dövlət gəlirlərinə təsir edir. SOCAR-ın ixrac gəlirləri yüksəlir, Neft Fondunun daxilolmaları artır. Bu isə büdcə kəsirinin azalması, sosial və infrastruktur layihələrinin maliyyələşməsi üçün əlavə resurs, milli valyutanın sabitliyinin qorunması kimi nəticələr doğurur.
Digər mühüm istiqamət isə qaz ixracıdır. Avropa enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün alternativ mənbələrə daha çox üz tutur. Bu kontekstdə Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycanın strateji rolunu daha da artırır. Avropa İttifaqı ilə enerji əməkdaşlığı dərinləşir və Bakı etibarlı tərəfdaş kimi ön plana çıxır.
Fürsət pəncərəsi və bahalaşmanın “qaranlıq tərəfi”
Enerji böhranları həmişə siyasi çəkini artırır. Bu gün Azərbaycan Avropanın enerji xəritəsində daha mühüm mövqe tutur. Ölkə tranzit və ixrac imkanlarını genişləndirmək şansı qazanır, regionda sabitlik ixrac edən aktor kimi qəbul olunur. Bu, yalnız iqtisadi deyil, diplomatik dividendlər də vəd edir.
Lakin proses yalnız müsbət ssenari ilə məhdudlaşmır.
Birinci risk regional təhlükəsizlikdir. Azərbaycan İranla həmsərhəd ölkədir. Müharibənin genişlənməsi ticarət və nəqliyyat xətlərinə zərbə vura bilər, enerji infrastrukturunu risk altına sala bilər, həmçinin investisiya mühitinə mənfi təsir göstərə bilər.
İkinci risk qiymət paradoksudur. Həddindən artıq yüksək enerji qiymətləri qlobal iqtisadi artımı zəiflədir, enerji tələbatını azaldır, alternativ və bərpa olunan enerji layihələrini sürətləndirir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə neft-qaz ölkələrinin gəlirlərini azalda bilər.
Üçüncü risk bazar intizamının pozulmasıdır. Əgər qiymətlər nəzarətdən çıxarsa, OPEC+ daxilində kvota rejimi formal xarakter ala bilər. Bu isə bazarı daha da qeyri-sabit edir və proqnozlaşdırmanı çətinləşdirir.
Mövcud vəziyyət klassik “resurs lənəti” ilə “strateji fürsət” arasında seçim yaradır. Qısa müddətli gəlir artımı uzunmüddətli inkişafı təmin etmir.
İranla bağlı gərginliyin doğurduğu enerji qiymət artımı Azərbaycan üçün həm fürsətdir, həm də sınaq. Optimal strategiya enerji gəlirlərini qeyri-neft sektoruna yönəltmək, sənaye və aqrar sahədə şaxələndirməni sürətləndirmək, qaz ixracını genişləndirərkən daxili enerji balansını qorumaq, enerji diplomatiyasını daha çevik və çoxşaxəli etməkdir.
