İran ətrafında yaranmış gərginlik fonunda baş verən neft böhranına baxmayaraq, qlobal fond bazarları gözlənilməz dərəcədə dayanıqlılıq nümayiş etdirir. Bunun əsas səbəbi odur ki, bir barel üçün $100 səviyyəsində olan neft qiyməti artıq əvvəlki kimi şok effekti yaratmır.
Münaqişə 28 fevralda başlayandan bəri Brent neftinin qiyməti təxminən 70% artaraq cümə axşamı səhəri $126 səviyyəsini keçib. Buna baxmayaraq, ciddi dalğalanmalara rəğmən, qlobal fond indeksləri münaqişədən əvvəlki səviyyələrdən yuxarı qalmaqdadır. Bu dayanıqlılığı izah edən bir çox amil var, lakin əsas rolu iqtisadi göstəricilərin təhlili oynayır.
Fatih Birol, Beynəlxalq Enerji Agentliyi rəhbəri, mövcud neft böhranını tarixdə ən ciddi böhran kimi qiymətləndirib — 1973, 1979 və ya 2022-ci illərdəki böhranlardan daha böyük. Onun sözlərinə görə, hərbi əməliyyatlar və Hörmüz boğazı üzərində blokada nəticəsində xam neft tədarükü gündəlik 12 milyon barel azalıb, həmçinin digər enerji daşıyıcılarının çatdırılmasında problemlər yaranıb. Müqayisə üçün, 1973-cü ildə OPEC embarqosu zamanı itkilər gündəlik 5 milyon barel təşkil edirdi. Bu səbəbdən Birol mövcud vəziyyəti “tarixin ən ciddi böhranı” adlandırıb.
Bununla belə, inflyasiya və enerjinin ÜDM-dəki payı nəzərə alındıqda, həm təklifin azalması, həm də qiymət artımı baxımından neft şoku əvvəlki qədər təhlükəli görünmür. Bu da fond bazarlarının dayanıqlılığını daha izaholunan və proqnozlaşdırıla bilən edir.
Məxrəcin əhəmiyyəti var
İlk növbədə, neft tədarükündə azalmaların miqyasını düzgün müqayisə etmək üçün yalnız mütləq rəqəmlərə deyil, ümumi bazarın ölçüsünə, yəni düzgün “məxrəcə” baxmaq vacibdir. 1970-ci illərin əvvəlində dünya üzrə neft istehlakı gündə təxminən 50 milyon barel idi. İranla müharibədən əvvəl isə bu göstərici Beynəlxalq Enerji Agentliyi məlumatlarına görə təxminən iki dəfə çox olub. Bu səbəbdən o dövrdə 5 milyon barellik azalma daha ciddi təsir göstərirdi.
Bundan əlavə, qlobal iqtisadiyyat neftdən daha az asılı hala gəlib. Ümumi istehlak artsa da, neftin ÜDM-də payı — “neft tutumluluğu” — kəskin şəkildə azalıb. ABŞ Əmək Statistikası Bürosu məlumatına görə, bu göstərici hazırda 1973-cü illə müqayisədə təxminən üç dəfə aşağıdır.
Fərqli dövrlərdə baş verən neft şoklarını müqayisə edərkən inflyasiyanı da nəzərə almaq vacibdir. ABŞ-də 1970-ci illərin əvvəlindən bəri inflyasiya təxminən 650% artıb.
Bu amillər nəzərə alındıqda, ekonometrik hesablamalar göstərir ki, bu gün bir barel üçün $100 qiymət səviyyəsi dünya maliyyə böhranından əvvəlki dövrdə təxminən $50-yə, 1973-cü ildə isə təxminən $5-ə bərabərdir.
Hazırda ABŞ digər regionlarla müqayisədə daha əlverişli mövqedədir. Neft qiymətlərinin artması, inflyasiya nəzərə alındıqda, real iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir, lakin bu təsirin dərəcəsi ölkədən ölkəyə dəyişir.
Aparılan ekonometrik araşdırmalara görə, ABŞ hazırda neft qiymətlərinin artımına Avropa və ya Asiya ilə müqayisədə iki dəfə az həssasdır. Bu fərq zamanla daha da artıb və buna səbəb ABŞ-də şist hasilatı bumunun baş verməsi, nəticədə ölkənin karbohidrogen yanacağı idxalından böyük ölçüdə asılı olmamasıdır.
Enerji daşıyıcılarının qiymətləri ABŞ iqtisadiyyatı üçün hələ də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Lakin enerji qiymətlərinə daha həssas olan sahələr — məsələn, emal sənayesi — xidmət sektorunun genişlənməsi fonunda ABŞ iqtisadiyyatında daha kiçik paya malik olub.
Güclü fundamental əsaslar
Qeyd etmək vacibdir ki, İranla münaqişə başlamazdan əvvəl qlobal iqtisadiyyat, o cümlədən ABŞ iqtisadiyyatı kifayət qədər sabit idi.
Bu sabitlik əsasən COVID-19 pandemiyası dövründə dövlətlərin özəl sektora etdiyi böyük maliyyə dəstəyi sayəsində mümkün olub. Hökumətlərin maliyyə yardımı iri iqtisadiyyatlarda həm ev təsərrüfatlarının, həm də şirkətlərin maliyyə vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıb.
Bundan əlavə, əsasən ABŞ və Çində böyük investisiyalarla müşayiət olunan texnoloji yarış qlobal iqtisadiyyatı stimullaşdırmaqda davam edir. Tarixi məlumatlara əsasən, böyük güclər arasında rəqabət gözlənildiyinin əksinə olaraq, əməkdaşlıqdan daha çox iqtisadi artımı təşviq edir.
Bu, yüksək neft qiymətlərinin iqtisadi artıma, inflyasiyaya və aktivlərin dəyərinə təsir etmədiyi demək deyil. Məsələn, neftin qiymətinin kəskin şəkildə, məsələn, $200-a qədər yüksəlməsi ABŞ-də və dünyada resessiya qorxularını artıra bilər ki, bu da səhmlərin ucuzlaşmasına, dolların möhkəmlənməsinə və istiqraz gəlirliliyinin azalmasına səbəb olar.
Lakin ümumilikdə, qlobal iqtisadiyyatın neft şoklarına davamlılığı bir çoxlarının düşündüyündən daha yüksək ola bilər. Neft qiymətləri müəyyən diapazonda qaldığı müddətdə mövcud bazar trendlərində ciddi dəyişikliklər gözləmək üçün əsas yoxdur.
