İqtisadi davranış və psixologiya araşdırmaları göstərir ki, insanların gəlirindən çox xərcləməsinin səbəbi sadəcə “pis maliyyə vərdişləri” deyil.
Valyuta.az xəbər verir ki, bu, beynimizin qərarvermə mexanizmləri, emosional reaksiyalar və iqtisadi davranışla bağlı daha dərin psixoloji və iqtisadi mexanizmlərdən qaynaqlanır.
Ani məmnuniyyətə meyllilik (“present bias”)
İnsanlar uzunmüddətli fayda üçün gözləməkdə çətinlik çəkir. Onlar cəzaqırma (present bias) adlanan meyl nəticəsində kiçik və dərhal fayda verən xərcləri üstün tutur, gələcəkdəki daha böyük fayda və qənaəti görməzdən gəlir. Bu psixoloji meyl insanları gəlirindən çox xərcləməyə sövq edir.
Pul itkisini hiss etməmək (“pain of paying”)
Araşdırmalar göstərir ki, pulun necə və hansı formada ödənilməsi xərcləmə qərarına böyük təsir edir. Nəğd pul ödədikdə insanlar pul itkisinin “ağrısını” daha çox hiss edirlər. Kredit kartları, mobil ödəmələr və plastik kartlar “ödəmə ağrısını” azaldır və bu da xərcləmənin artmasına gətirib çıxarır.
Psixoloji təsirlər və impulsiv davranış
Davranış iqtisadiyyatı göstərir ki, xərcləmə qərarlarımız rasyonallıqdan çox psixoloji siqnallarla idarə olunur. “Xüsusi təklif”, “son fürsət”, pulsuz çatdırılma kimi mesajlar beynimizdə itirmək qorxusu (loss aversion) yaradır və bunu önləmək üçün lazımsız alışlara yol açır.
Xarici faktorlar və reklam təsiri
Marketinq və e-ticarət platformaları insanların impulsiv xərclər etməsini stimullaşdırmaq üçün dizayn edilir. Bir kliklə alış-veriş imkanı, “təkliflə məhdud zaman” kimi elementlər insanı daha çox ani qərarlar verməyə sövq edir ki, bu da gəlir sərhədlərini aşan xərclərlə nəticələnir.
“Gizli xərclər” və zehni hesablama (“mental accounting”)
Zehni hesablaşma – insanlar pullarını müxtəlif “xəzinələrə” ayırırlar — bəzən reallıqdan ayrı xərcləmə davranışına səbəb olur. Məsələn, “bonus”, “hədiyyə pul” kimi ayrı tutulan vəsaitlər daha asan xərclənir, çünki onlar adi gəlir kimi qəbul edilmir. Bu da büdcəyi aşan xərclərə gətirib çıxarır.
“Lifestyle creep” – həyat tərzi inflyasiyası
Gəlir artdıqca insanlar həyat standartlarını avtomatik yüksəldir. Bu fenomen “lifestyle creep” adlanır və yüksək gəlir olsa belə, xərclərin həmin artıma bərabər artmasına səbəb olur ki, bu da gəlirdən çox xərcləməyə aparır.
Davranışlar və özünə bağışlama
Əldə edilmiş müsbət hiss və xərcləmə qərarını özünə bağışlama da xərcləri artırır. Bəzi davranış elmi araşdırmalar göstərir ki, insanlar səhv xərcləmə qərarlarını özlərinə bağışladıqda bunu yeni bir başlanğıc kimi görüb daha çox xərcləyə bilirlər.
