20 Yanvar qanlı faciəsi Azərbaycan tarixində azadlıq uğrunda mübarizəni qan yaddaşımıza yazdığı bir gündür.
Həmin qanlı günlərdə Azərbaycan xalqı bir yumruq kimi birləşərək öz mətin iradəsini ortaya qoydu.
SSRİ-nin dövlət başçısı Mixail Qorbaçovun birbaşa əmri ilə Sovet ordusunun həmin gün Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi hərbi təcavüz insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayətlərdən biridir.
Azərbaycana soxulan sovet ordusu heç bir xəbərdarlıq etmədən dinc sakinləri gülləbaran etdi. Bakıya, Lənkərana, Neftçalaya yeridilən sovet ordusunun hissələri qanlı qırğına əl ataraq mülki şəxsləri qətlə yetirdilər. Yüzlərlə insan həlak oldu, minlərlə sakin yaralandı.
Qanlı şənbə gecəsində sovet ordusunun qanlı cinayətinə qurban gedən Şəhidlər milyonların qəlbinə azadlıq toxumu əkdi.
Bu qanlı tarixdən 36 il ötür.
Hər il 20 yanvar Hüzn Günü ərəfəsində Yanvar qırğınının şahidləri ötən günü xatırlayırlar. Tarixdə qalanlar isə sonrakı nəsillər üçün qiymətli səhifədir.
1990-cı ilin 20 yanvar hadisələri zamanı Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və onun sədri, Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə proseslərin mərkəzində olub.
QMİ 1990-cı ilin Yanvar faciəsi günlərində fəaliyyəti Azərbaycan tarixində cəsarət və mənəvi liderlik nümunəsi kimi yadda qalıb. Yanvar faciəsi zamanı sovet idarəetmə sistemi faktiki iflic vəziyyətində idi. Rəsmi qurumlar ya vəziyyəti ört-basdır edir, ya da susqunluq nümayiş etdirirdi. Belə bir şəraitdə QMİ boşluğu dolduran azsaylı institutlardan biri oldu. Qurum xalqla hakimiyyət arasında mənəvi körpü rolunu oynadı, hadisələrə hüquqi yox, mənəvi-siyasi qiymət verən mərkəz kimi çıxış etdi.
Bu baxımdan, QMİ-nin fəaliyyəti onun formal dini qurum deyil, ictimai təsir gücü olan institut olduğunu göstərdi.
QMİ-nin rəhbərliyi, xüsusilə Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə vasitəsilə SSRİ rəhbərliyinə qarşı açıq etiraz mövqeyi sərgilədi, Bakıda törədilən qırğını “cinayət” və “qatliam” kimi qiymətləndirdi, beynəlxalq və regional dini dairələrə faciə barədə məlumat çatdırmağa çalışdı.
Bu, Sovet sistemində nadir rast gəlinən hadisə idi: dini mərkəz siyasi cinayətə qarşı açıq mövqe ortaya qoyurdu.
QMİ-nin fəaliyyəti daha çox Şəhidlərin dini qaydalara uyğun şəkildə dəfninin təşkili, kütləvi yas mərasimlərinin koordinasiyası, dini ayinlərin milli həmrəylik ruhunda icrası ilə yadda qalıb. Bu proseslər sayəsində Şəhidlərin dəfni xaotik yox, təşkilatlanmış və mənalı xarakter aldı, faciə xalqın yaddaşına parçalanmış ağrı kimi yox, birlik və müqavimət simvolu kimi həkk olundu.
Sovet ordusunun Bakıda olduğu, komendant saatının tətbiq edildiyi, insanlara atəş açıldığı bir vaxtda QMİ-nin fəaliyyəti cəmiyyət üçün mənəvi dayaq rolunu oynadı, panikanın qarşısının qismən alınmasına kömək etdi, insanların bir araya gəlməsinə və həmrəyliyinə zəmin yaratdı. Dini çağırışlar və çıxışlar insanları təmkinə səsləsə də, eyni zamanda ədalətsizliyə qarşı susmamağı təşviq edirdi.
Yanvar faciəsi günlərində QMİ faktiki olaraq sovet ideoloji sərhədlərini aşdı. Dini institut milli maraqların müdafiəçisi kimi çıxış etdi, QMİ sovet sisteminə tabe passiv qurum obrazından çıxdı. Bu dəyişiklik QMİ-nin sonrakı illərdə müstəqil Azərbaycandakı rolunun ideoloji əsasını formalaşdırdı.
Bu gün 20 Yanvar hadisələrinə baxışda QMİ-nin rolu xalqın yanında dayanan institut, şəhidlik anlayışını ictimai şüura yerləşdirən mənəvi mərkəz, susqunluq fonunda mövqe göstərən nadir strukturlardan biri kimi xatırlanır.
Əlbəttə, sonrakı illərdə QMİ ətrafında müxtəlif müzakirələr, tənqidlər olub. Lakin 1990-cı ilin Yanvar faciəsi kontekstində QMİ-nin fəaliyyəti zamanın sınağından çıxmış mövqe kimi qiymətləndirilir.
Yanvar faciəsi günlərində Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi yalnız dini ayinləri icra edən qurum yox, milli vicdanın institutlaşmış forması kimi çıxış edib. Dövlətin aciz, cəmiyyətin isə sarsıntı içində olduğu anda QMİ mənəvi məsuliyyəti üzərinə götürərək proseslərin mərkəzinə çevrilib və bu mövqe onun tarixində silinməz iz buraxıb.
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri, Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin proseslərdə rolu QMİ üçün təyinedici faktor oldu.
1990-cı ilin 20 Yanvar gecəsi eyni zamanda, qorxu mühitində susmayan, geri çəkilməyən, xalqın önündə dayanan simalar da tarixə yazıldı. Onlardan biri Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri, Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə idi.
Sovet rejiminin hələ bütün gücü ilə mövcud olduğu bir dövrdə SSRİ rəhbərliyinə, şəxsən Mixail Qorbaçova qarşı açıq etiraz səsləndirmək hər kəsin cəsarət edə biləcəyi addım deyildi. Dövlət strukturlarının susduğu, bir çox məmurun gizləndiyi, bəzilərinin isə vəziyyəti “haqlı əməliyyat” kimi təqdim etməyə çalışdığı vaxtda Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin Qorbaçovu açıq şəkildə “qatil” adlandırması təkcə emosional reaksiya deyildi. Bu, tarixi, mənəvi və siyasi mövqenin ifadəsi idi.
20 Yanvar günlərində Allahşükür Paşazadə kabinetlərdə deyil, küçələrdə, meydanlarda, yas içində olan insanların arasında idi. O, hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi yox, xalqın dərdini bölüşən, ağrısını yaşayan mənəvi lider kimi çıxış etdi.
Şəhidlərin dəfn mərasimlərinin təşkili, bu prosesin dini qaydalara uyğun şəkildə, eyni zamanda milli ruhda həyata keçirilməsi son dərəcə mühüm idi. Çünki 20 Yanvar təkcə hərbi cinayət deyil, həm də milli faciə idi. Şəhidlər adi qurbanlar kimi deyil, Vətən uğrunda can verən insanlar kimi torpağa tapşırıldı. Bu isə xalqın yaddaşında hadisənin mahiyyətini düzgün formalaşdırdı.
20 Yanvar hadisələri zamanı Şeyxülislamın mövqeyi bir həqiqəti aydın şəkildə ortaya qoydu: İslam və milli azadlıq ideyası bir-birinə zidd deyil. Əksinə, haqqın, ədalətin və insan ləyaqətinin müdafiəsi İslamın əsas prinsiplərindəndir. Bu mövqe sonrakı illərdə Azərbaycanda dinə münasibətin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Din sovet dövründə olduğu kimi kənara sıxışdırılan və ya yalnız mərasimlərlə məhdudlaşan institut yox, milli kimliyin bir hissəsi kimi qəbul edilməyə başladı.
20 Yanvar günlərində siyasi hakimiyyət ya susdu, ya da hadisələri pərdələməyə çalışdı. Belə bir fon üzərində Şeyxülislamın açıq mövqeyi daha qabarıq görünürdü. Bu mövqe həm də Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sovet ideologiyasının aləti olmadığını, əksinə, xalqın yanında dayanan bir institut olduğunu nümayiş etdirdi.
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının azadlıq yolunda verdiyi ağır qurbanların simvoludur. Həmin günlərdə susmayan, geri çəkilməyən, xalqın önündə dayanan simalar isə bu tarixin vicdan səsi oldu. O gün səslənən sözlər, atılan addımlar göstərdi ki, həqiqət güllədən qorxmur. Tarix də məhz bu cür anlarda kimin harada dayandığını unutmur.
Aydın ƏLİYEV
