Qobustanın qayaları min illər əvvəl burada yaşayan insanların həyatından, ov üsullarından və dünyagörüşündən xəbər verir. Böyükdaş dağındakı “Ovçular zağası”nda tapılan daş alətlər, ocaq qalıqları və təsvirli daşlar qədim insanların gündəlik həyatını təsəvvür etməyə imkan yaradır. Qayalar üzərindəki ov səhnələri isə onların heyvanları hansı üsullarla ovladıqları barədə maraqlı məlumatlar verir.
Qayalarda gizlənən qədim həyat
Qobustanın Böyükdaş dağının yuxarı səki sahəsində yerləşən “Ovçular zağası” “Ana zağa” adlanan sığınacaqdan 50–55 metr şimalda yerləşir. Bu arxeoloji abidəyə adını Qobustan abidələrinin ilk tədqiqatçılarından olan arxeoloq İ.M. Cəfərzadə verib. Alim sığınacağın qarşısındakı qayalarda ov səhnələrinin təsvir olunduğunu nəzərə alaraq onu “Ovçular zağası” adlandırıb.
Bu yerin əhəmiyyəti təkcə qayalar üzərindəki rəsmlərlə məhdudlaşmır. Burada aparılan arxeoloji qazıntılar qədim insanların necə yaşadıqlarını, hansı alətlərdən istifadə etdiklərini və təbiətlə münasibətlərini öyrənmək üçün qiymətli materiallar ortaya çıxarıb.
İ.M. Cəfərzadə 1960–1961-ci illərdə sığınacaqda 50 kvadratmetr sahədə arxeoloji qazıntılar aparıb. Qalınlığı 140 santimetrə çatan mədəni təbəqədən 1500-dən çox daş məmulatı, ocaq qalıqları, daş və balıqqulağından hazırlanmış asmalar, oxra qalıqları, xalsedon parçası, dağ bülluru və az miqdarda heyvan qalıqları aşkar edilib.
Bu tapıntılar sığınacağın müxtəlif dövrlərdə insanlar tərəfindən istifadə olunduğunu və burada zəngin maddi mədəniyyət izlərinin qorunub saxlandığını göstərir.
Daş alətlər qədim insanların həyatından nə danışır?
“Ovçular zağası”nda tapılan daş alətlər arasında qaşovlar, kəsici alətlər, iskənə tipli nümunələr, trapeslər, lövhələr, bıçaqlar, bizlər, segmentlər və üçbucaq formalı alətlər var.
Bu alətlərin müxtəlifliyi qədim insanların daşdan yalnız bir məqsədlə istifadə etmədiyini göstərir. Daş məmulatları ovçuluqla yanaşı, heyvan dərilərinin işlənməsi, kəsmə, qaşıma və digər gündəlik işlər haqqında da məlumat verir.
Qədim Qobustan sakinləri qayalar üzərində təsvirlər yaratmaq və zərbə aləti kimi əsasən çaydaşı və çaxmaqdaşından istifadə ediblər. Sığınacaqdan sürtgəc qırıqları, daş toxa tipli alətlər və yığma alət dişlərinin tapılması isə diqqət çəkən başqa bir məqamdır.
Bu nümunələri mümkün təsərrüfat fəaliyyəti, o cümlədən əkinçiliklə əlaqələndirmək olar. Bununla belə, təkcə ayrı-ayrı alətlərin mövcudluğu həmin dövrdə əkinçiliyin xarakteri və miqyası barədə qəti nəticə çıxarmağa kifayət etmir.
Ocaq ətrafında hansı həyat yaşanırdı?
Qazıntılar zamanı diametri təxminən bir metr olan ocaq qalığı da aşkar edilib. Ocağın içindən və ətrafından yanmış heyvan sümükləri, çaxmaqdaşı, çaydaşı, daş lövhələr, qəlpələr və oxra qırıqları tapılıb.
Bu tapıntılar ocağın qədim sakinlərin gündəlik həyatında mühüm yer tutduğunu göstərir. Yanmış heyvan sümükləri burada heyvan mənşəli qidaların hazırlanması və istehlakı ilə bağlı fəaliyyətlərin baş verdiyini ehtimal etməyə imkan verir.
Arxeoloji materiallar keçmişi təsəvvür etməyə kömək etsə də, ocağın konkret olaraq hansı məqsədlərlə və nə qədər müddət istifadə edildiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə elmi məlumatlara ehtiyac var.
Altı öküzün təsviri hansı mənzərəni canlandırır?
“Ovçular zağası”nda aşkar edilmiş ən maraqlı tapıntılardan ikisi üzərində təsvirlər olan kiçik daşlardır.
Daşlardan birinin bir üzündə öküz, digər üzündə isə insan və öküz təsvir olunub. İkinci daşın üzərində isə ortadakı yalağın — daş qabın — ətrafında həmin yalaqdan su içməyə gəlmiş altı öküz əks etdirilib.
Bu təsvirlər qədim insanların heyvanlar aləminə diqqətini və onları müşahidə etmək bacarığını nümayiş etdirir. Öküzlərin bir su mənbəyi ətrafında təsvir olunması təbiətdəki gündəlik mənzərələrin qədim sənətkarların yaradıcılığına necə təsir göstərə bildiyini düşündürür.
Lakin təsvirlərin dəqiq mənasını, onların hansı mərasim və ya inanc sistemi ilə bağlı olub-olmadığını yalnız rəsmlərə əsaslanaraq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Qədim qobustanlılar torla ov edirdilər?
Sığınacağın qarşısındakı qayalarda müxtəlif ov səhnələri təsvir olunub. Bunların arasında öküz ovu, atların ovlanması, gurların torla tutulması və qabanın itlə ovlanması səhnələri var.
Xüsusilə gurların torla ovlanması təsviri diqqət çəkir. Bu səhnə qədim Qobustan sakinlərinin tor vasitəsilə heyvan ovlamaq üsulundan istifadə etdiklərini göstərən mühüm dəlil kimi qiymətləndirilir.
Torun ovçuluqda tətbiqi insanların kollektiv fəaliyyətini, ovun təşkili üçün müəyyən üsullardan istifadə etdiklərini və ətraf mühiti yaxından tanıdıqlarını düşünməyə əsas verir. Arxeoloji şərhlərdə bu təsvirlər qədim qobustanlıların balıqçılıqda da tordan istifadə etmələri ehtimalı ilə əlaqələndirilir.
Qabanın itlə ovlanması səhnəsi də qədim ovçuluq üsulları haqqında təsəvvür yaradır. Belə təsvirlər yalnız heyvanların necə ovlandığını deyil, həm də insanın təbiətlə münasibətini və yaşayış üçün hansı vasitələrdən yararlandığını anlamağa kömək edir.
Oxra, dağ bülluru və balıqqulağı asmalar
Sığınacaqdan tapılan əşyalar qədim sakinlərin həyatının yalnız ovçuluqdan ibarət olmadığını göstərir. Xalsedon, dağ bülluru, daş və balıqqulağından hazırlanmış asmalar onların bəzək əşyalarından istifadə etdiklərini və maddi mədəniyyətlərinin müxtəlif olduğunu göstərən nümunələrdir.
Qazıntılar zamanı xeyli oxra qalığının tapılması da maraq doğurur. Oxra qədim dövrlərdə müxtəlif məqsədlərlə, o cümlədən təsvirlərin rənglənməsində istifadə oluna bilərdi. Buna görə də onun burada tapılması qayalardakı rəsmlərin boyanması ehtimalını gündəmə gətirir.
Bununla belə, “Ovçular zağası”ndakı təsvirlərdə rəng izləri qeydə alınmayıb. Deməli, oxranın məhz bu rəsmləri rəngləmək üçün istifadə edildiyini təsdiqləmək mümkün deyil.
“Ovçular zağası” nə vaxtdan istifadə olunub?
Arxeoloji materialların təhlili göstərir ki, “Ovçular zağası”ndan Üst Paleolitin sonundan Mezolit dövrünə keçid mərhələsindən etibarən istifadə edilib.
Bu, sığınacağın qədim insanların həyatını öyrənmək baxımından əhəmiyyətini artırır. Daş alətlər, ocaq qalıqları, heyvan sümükləri, bəzək əşyaları və təsvirli daşlar birlikdə insan fəaliyyətinin müxtəlif tərəflərini araşdırmağa imkan verir.
“Ovçular zağası”nın əsas dəyəri ondadır ki, burada keçmiş haqqında məlumatı yalnız qayalara həkk olunmuş rəsmlərdən deyil, torpaq qatlarında qorunub qalmış əşyalardan da əldə etmək mümkündür.
Qobustanın bu qədim sığınacağı bizə min illər əvvəl yaşamış insanların dünyasına nəzər salmaq imkanı verir. Qayalar üzərindəki ov səhnələri, daş alətlər və ocaq qalıqları bir vaxtlar burada yaşayan insanların təbiəti müşahidə etdiklərini, ov üsulları inkişaf etdirdiklərini və öz həyat təcrübələrini təsvirlər vasitəsilə ifadə etdiklərini göstərir.
N.Talıblı
