Müasir hesablamalara görə, qüdrətinin ən yüksək dövründə Roma İmperiyasının əhalisi 59-76 milyon nəfər arasında olub. Bu rəqəmi müəyyənləşdirmək üçün tarixçilər Roma siyahıyaalınmalarında və salnamələrində heç vaxt qeyd olunmayan milyonlarla insanın həyatına dair məlumatları ayrı-ayrı mənbələrdən bərpa etməli olublar.
Əhalinin bu aralıqda olduğunu müəyyən etmək üçün arxeoloqlar və tarixçilər çoxsaylı mənbələrdən, kəmiyyət metodlarından və riyazi modellərdən istifadə ediblər.
İlk növbədə Romanın hakimiyyətinin real sərhədlərini və nə qədər davam etdiyini müəyyənləşdirmək lazım olub. Naked Science yazır ki, imperiyanın ən qüdrətli dövründə Roma üç böyük regionu – Avropa, Afrika və Asiyanı əhatə edib və təxminən 5 milyon kvadratkilometr əraziyə yayılıb.
Roma İmperiyasını zəiflədən böhran
III əsrdə baş verən və tarixə “III əsr böhranı” kimi düşən dövrdə Roma eyni vaxtda imperiyanın bir-birindən uzaq sərhədlərində hücumları dəf etməli olub.
Şərqdən Sasani Fars imperiyası hücuma keçərək indiki Suriya və Türkiyə ərazilərini təhdid edib. Şimal sərhədlərində isə müasir Almaniya və Balkanlar ərazilərində yaşayan german tayfalarının basqınları güclənib.
İmperator Qallien faktiki olaraq həlli son dərəcə çətin problemlə üzləşib. İmperiyanın ayrı-ayrı bölgələri arasındakı böyük məsafələr və xəbərləşmənin ləng olması idarəetməni çətinləşdirib. Buna görə uzaq ərazilər getdikcə daha çox müstəqil qərarlar verməyə başlayıb.
Nəticədə mərkəzi hakimiyyət zəifləyib, əyalətlərdə isə getdikcə daha nüfuzlu yerli hökmdarlar meydana çıxıb.
İmperiya iki yerə bölündü
Roma İmperiyasının yekun bölünməsi 395-ci ildə baş verib. Dövlət iki hissəyə ayrılıb:
Qərbi Roma İmperiyası – mərkəzi İtaliyada;
Şərqi Roma İmperiyası – mərkəzi Konstantinopol olmaqla. Sonralar bu dövlət Bizans İmperiyası adlandırılıb.
Bölünmə zamanı Qərbi Roma İmperiyasının əhalisi təxminən 22 milyon, Şərqi Roma İmperiyasının əhalisi isə 34 milyon nəfər olub.
Qərbi Roma İmperiyası 476-cı ildə süqut edib. Şərqi Roma İmperiyası isə daha təxminən min il mövcudluğunu qoruyub və 1453-cü ildə Konstantinopolun süqutu ilə tarix səhnəsindən çıxıb.
Bununla belə, Şərqi Roma İmperiyasının sakinləri özlərini romalı hesab etməkdə davam edirdilər. Onlar dövlətlərini də Roma İmperiyasının davamı kimi qəbul edirdilər.
