Şəhərdə ağac sadəcə yaşıllıq və gözəllik elementi deyil. Küçələrdə və yaşayış məhəllələrində ağac örtüyünün miqdarı insanların hiss etdiyi temperaturdan tutmuş yağış sularının idarə olunmasına qədər bir sıra proseslərə təsir göstərə bilər.
ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin məlumatına görə, ağaclar kölgə yaratmaq və yarpaqlar vasitəsilə suyun buxarlanması – evapotranspirasiya – hesabına ətraf mühiti soyudur. 308 araşdırmanın nəticələrini birləşdirən icmalda şəhər meşələrinin yaşıllıq olmayan şəhər ərazilərindən orta hesabla 1,6°C daha sərin olduğu göstərilib.
Bu təsir xüsusilə asfalt və betonun çox olduğu yerlərdə əhəmiyyətlidir. Günəş altında qızan asfalt böyük miqdarda istilik toplayır və sonradan onu ətrafa qaytarır. Ağac kölgəsi isə səthin birbaşa günəş şüalarına məruz qalmasını azaldır.
2024-cü ildə “Communications Earth & Environment” jurnalında dərc edilən böyük araşdırmada dünyanın 110 şəhəri və ya regionunda 182 tədqiqatın nəticələri təhlil olunub. Müəlliflər ağacların soyutma təsirinin iqlimdən, şəhərin quruluşundan və ağac növündən asılı olduğunu müəyyənləşdiriblər. Bəzi şəraitlərdə ağaclar piyadaların olduğu səviyyədə temperaturu 12°C-yə qədər aşağı sala bilib.
Bu rəqəm bütün şəhərlərdə temperaturun 12°C azalacağı anlamına gəlmir. Effekt konkret əraziyə, ağac örtüyünün sıxlığına, iqlimə və şəhər planlaşdırmasına görə ciddi dəyişir.
Ağacların başqa bir faydası da var
Yaşıllığın üstünlüyü yalnız temperaturla məhdudlaşmır. Ağacların yarpaqları havadakı bəzi hissəcikləri və qaz çirkləndiricilərini tutmağa kömək edir. EPA məlumatına görə, yol kənarında sıx və hündür bitki örtüyü küləyin istiqamətindəki bəzi çirkləndiriciləri təxminən 30 faiz azalda bilər.
Ağaclar yağış zamanı suyun bir hissəsini də saxlayır. EPA şəhər ağaclarının illik yağıntının təxminən 15-27 faizini özündə saxlaya bildiyini bildirir. Bu, güclü yağış zamanı səth axınının azalmasına kömək edə bilər.
Hər yerə istənilən ağacı əkmək olmaz
Burada başqa bir vacib məsələ ortaya çıxır: ağac əkmək avtomatik olaraq eyni nəticəni vermir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, ağac növü, küçənin quruluşu, binaların yerləşməsi, iqlim və su təminatı nəticəyə təsir edir.
Buna görə şəhərlərdə yaşıllaşdırma yalnız ağacların sayını artırmaqla ölçülməməlidir. Harada, hansı növdən, hansı məsafədə və necə qulluq edilməklə ağac əkilməsi də əhəmiyyətlidir.
İsti yay günlərində bir ağacın kölgəsi kiçik detal kimi görünə bilər. Amma şəhər miqyasında yaşıllıq örtüyü temperatur, hava keyfiyyəti, su axını və enerji istehlakı ilə bağlı bir neçə problemi eyni vaxtda azaltmağa kömək edə bilər.
