İnsan sağlamlığından danışarkən adətən yuxunun neçə saat davam etdiyinə diqqət yetirilir.
Lakin araşdırmalar göstərir ki, burada yalnız müddət deyil, yuxunun hər gün nə qədər nizamlı olması da əhəmiyyətlidir. Yəni həftəiçi saat 23:00-da yatıb səhər 07:00-da qalxan, həftəsonu isə gecə saat 03:00-da yataraq günortaya qədər yatan insanın ümumi yuxu saatı kifayət qədər olsa belə, orqanizmin bioloji ritmi baxımından vəziyyət fərqli ola bilər.
2024-cü ildə “Sleep” jurnalında dərc edilən araşdırmada 60 977 nəfərin yuxu məlumatları təhlil edilib. İştirakçılar yuxu və oyanma vaxtlarının gündən-günə nə qədər dəyişdiyini ölçən göstərici ilə qiymətləndirilib. Tədqiqatçılar daha nizamlı yuxu rejiminin daha aşağı ölüm riski ilə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər.
Araşdırmada yuxu rejimi ən nizamsız olan qrupla müqayisədə daha nizamlı yatan qruplarda ümumi ölüm riski 20-48 faiz daha aşağı olub. Xərçəng və kardiometabolik xəstəliklərlə bağlı ölüm göstəricilərində də fərqlər müşahidə edilib. Tədqiqatçılar yuxu rejiminin nizamlılığının ölüm riskinin proqnozlaşdırılmasında yuxunun müddətindən daha güclü göstərici olduğunu bildiriblər.
Burada vacib məqam var: bu nəticələr yuxu rejiminin birbaşa ölümə səbəb və ya qarşısını alan amil olduğunu sübut etmir. Araşdırma müşahidə xarakterlidir və yuxu nizamlılığı ilə sağlamlıq nəticələri arasında əlaqəni göstərir.
Bədən niyə rejimi sevir?
İnsan orqanizminin sutkalıq bioloji ritmləri işıq, yuxu, qidalanma və fiziki aktivlik kimi amillərlə əlaqəlidir. Yuxuya hər gün fərqli saatlarda getmək bu ritmlərin dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Məsələn, bazar ertəsindən cüməyə qədər səhər erkən qalxıb şənbə və bazar günləri günortaya qədər yatmaq bəzi insanlarda “sosial jetlag” adlandırılan vəziyyət yarada bilər. İnsan özünü istirahət etmiş hiss etsə də, yuxu-oyanıqlıq dövrü həftə ərzində kəskin dəyişir.
Başqa bir böyük araşdırmada 88 975 UK Biobank iştirakçısının məlumatları araşdırılıb və nizamsız yuxu rejiminin daha yüksək ölüm riski ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib.
Bəs nə etmək olar?
Ən praktik yanaşma yatmaq və oyanmaq vaxtlarını mümkün qədər sabit saxlamaqdır. Hər gün dəqiq eyni dəqiqədə yatmaq məcburi deyil. Lakin gecə-gündüz rejiminin tez-tez və kəskin dəyişməməsi faydalı ola bilər.
Buna görə sağlam yuxu yalnız “neçə saat yatdım?” sualından ibarət deyil. Daha düzgün sual belədir: “Mən hər gün təxminən eyni vaxtda yatıb oyanırammı?”
Yuxu problemi davamlıdırsa, xüsusilə güclü xoruldama, nəfəsin dayanması, gündüz həddindən artıq yuxululuq və ya uzunmüddətli yuxusuzluq varsa, səbəbi müəyyənləşdirmək üçün həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
