Yuxu
İnsan yatanda bədən istirahət edir, amma beyin fəaliyyətini dayandırmır. Əksinə, yuxu zamanı beyində yaddaş, öyrənmə və emosiyaların emalı ilə bağlı mühüm proseslər davam edir. Alimlərin araşdırmaları göstərir ki, gecə yuxusu gün ərzində əldə etdiyimiz məlumatların yaddaşda möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır.
Yuxu əsasən REM və qeyri-REM mərhələlərindən ibarətdir. Bu mərhələlər gecə ərzində bir neçə dəfə təkrarlanır. REM mərhələsində yuxular daha canlı ola bilər. Qeyri-REM yuxunun bəzi mərhələləri isə yaddaşın möhkəmləndirilməsi ilə əlaqələndirilir.
Maraqlıdır ki, insan yeni məlumat öyrəndikdən sonra yatdıqda həmin məlumatın yaddaşda möhkəmlənməsi üçün beyində proseslər davam edir. 2025-ci ildə NIH tərəfindən işıqlandırılan araşdırmada yeni xatirələrin yuxu zamanı yenidən aktivləşdirildiyi və bunun yaddaşın təşkilinə kömək etdiyi göstərilib. Araşdırma heyvan modeli üzərində aparılıb və nəticələr insan yaddaşına birbaşa eyniləşdirilməməlidir, amma yuxu və yaddaş arasındakı əlaqəyə dair elmi təsəvvürləri genişləndirir.
Bəs niyə yuxusuz qalanda diqqət azalır?
NIH məlumatına görə, yuxunun azaldılması ertəsi gün diqqəti cəmləməyi çətinləşdirə və reaksiya sürətini aşağı sala bilər. Yuxu çatışmazlığı öyrənmə və məlumatın emalına da mənfi təsir göstərə bilər.
Yetkinlər üçün ümumi tövsiyə də kifayət qədər konkretdir: 18–60 yaş arasında olan böyüklərə gecə ən azı 7 saat, digər böyüklərə isə adətən 7–9 saat yuxu tövsiyə olunur.
Yuxu həm də sadəcə “saat sayı” demək deyil. Gecə ərzində tez-tez oyanmaq və yuxunun keyfiyyətsiz olması da insanın səhər özünü yorğun hiss etməsinə səbəb ola bilər.
Başqa maraqlı fakt: insanlar yuxuda olduqları zaman beyin tamamilə passiv vəziyyətdə olmur. Yuxu müxtəlif mərhələlərdən keçən mürəkkəb bioloji prosesdir. Bədən istirahət edərkən beyin yeni məlumatların emalı və yaddaş prosesləri ilə məşğul ola bilər.
Yuxuların özü isə hələ də elm üçün tam həll olunmamış mövzulardan biridir. Alimlər yuxuların niyə yarandığını dəqiq bilmirlər. Yuxular daha çox REM mərhələsi ilə əlaqələndirilsə də, qeyri-REM yuxu zamanı da yuxu görmək mümkündür.
Ona görə gecə saatlarını daim işə, telefona və sosial şəbəkələrə sərf etmək yalnız səhər yorğunluq yaratmır. Bu vərdiş öyrənmə, diqqət və yaddaş proseslərinə də təsir göstərə bilər.
Bəzən məhsuldarlığı artırmağın yolu daha çox işləmək deyil, vaxtında yatmaqdır. Xüsusilə yeni məlumat öyrənən, gün ərzində uzun müddət kompüter qarşısında çalışan və yüksək diqqət tələb edən iş görən insanlar üçün keyfiyyətli yuxu gündəlik fəaliyyətin vacib hissəsidir.
