Tarix çox zaman paytaxtların, sarayların və böyük siyasi hadisələrin fonunda yazılır. Amma əsl tarix – xalqın tarixi kəndlərdə, ocaqlarda, ailə yaddaşında formalaşır.
Araşdırmaçı jurnalist Sücəddin Şərifovun nəşr olunmuş “Boradigah tarixi qaynaqlarda” adlı kitabı məhz bu kölgədə qalan tarixin üzərinə işıq salan dəyərli tədqiqat nümunəsidir.
Kitab Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Masallı rayonunun Boradigah kəndinin tarixini əhatə edir. Müəllif Boradigahın qədim dövrlərdən başlayaraq müasir dövrümüzə qədər keçdiyi tarixi yolu sistemli şəkildə araşdırır, müxtəlif mənbələrə, arxiv sənədlərinə, yazılı və şifahi qaynaqlara istinad edir. Bu yanaşma kitabı sadəcə xatirələr toplusu yox, elmi-publisistik dəyəri olan bir araşdırmaya çevirir.
Sücəddin Şərifov Boradigahı yalnız coğrafi məkan kimi təqdim etmir. O, kəndi insan taleləri, ictimai münasibətlər, mədəni dəyərlər və tarixi hadisələr fonunda təqdim edir. Kitabda Boradigahdan çıxmış tanınmış şəxsiyyətlər, ziyalılar, əmək adamları, eləcə də kəndin ictimai həyatında iz qoymuş hadisələr geniş şəkildə əksini tapır. Bu baxımdan əsər həm tarixi mənbə, həm də kollektiv yaddaşın bərpası funksiyasını yerinə yetirir.
Əsərin əsas üstünlüklərindən biri müəllifin romantizmə qapılmadan, faktlara söykənərək yazmasıdır. Bununla yanaşı, mətn quru akademik dildə deyil, oxucuya doğma olan publisistik üslubda qələmə alınıb. Bu da kitabı yalnız tarixçilər üçün deyil, geniş oxucu auditoriyası üçün əlçatan edir.
“Boradigah tarixi qaynaqlarda” kitabı əslində Azərbaycanın bölgələrinin, kəndlərinin, yerli tarixinin öyrənilməsinin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Çünki böyük tarix məhz bu kiçik, amma möhkəm təməl üzərində qurulur.
Bu kitab Boradigah sakinləri üçün bir yaddaş kitabı, tədqiqatçılar üçün mənbə, gənc nəsil üçün isə kimlik dərsidir. Sücəddin Şərifovun gördüyü iş təqdirəlayiqdir və digər tədqiqatçılar üçün də nümunə sayıla bilər.
Belə araşdırmaların əhəmiyyəti bir neçə mühüm istiqamətdə özünü göstərir. Onları yalnız “yerli tarix” çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu cür tədqiqatlar əslində milli yaddaşın, tarixi şüurun və kimliyin qorunmasına xidmət edir.
Kəndlər, qəsəbələr və bölgələr barədə yazılan araşdırmalar xalqın kollektiv yaddaşını qoruyur. Şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlar zamanla itə bilər, təhrif oluna bilər. Araşdırma isə bu yaddaşı yazılı mənbəyə çevirir və gələcək nəsillər üçün saxlayır.
Odur ki, belə kitablar “böyük tarix”in boşluqlarını doldurur. Rəsmi tarix çox vaxt böyük siyasi hadisələrə, dövlətlərə və liderlərə fokuslanır. Lakin tarixi proseslərin real mənzərəsi kəndlərdə, insanların gündəlik həyatında formalaşır. Yerli tarix araşdırmaları bu boşluğu doldurur və tarixin alt qatlarını üzə çıxarır.
Bu tip araşdırmalar kimlik və mənsubiyyət hissini gücləndirir. İnsan öz doğulduğu yerin tarixini bildikcə həmin məkana münasibəti dəyişir. Kəndin, bölgənin keçmişini öyrənmək vətəndaşlıq şüurunu, mənəvi bağlılığı və sosial məsuliyyəti artırır. Xüsusilə gənclər üçün bu, kimlik formalaşdıran vacib amildir.
Mənbələrə əsaslanan yerli araşdırmalar tarixlə bağlı manipulyasiyalara və saxtalaşdırmalara qarşı ciddi arqument rolunu oynayır. Azərbaycanın bölgələri ilə bağlı tarixi faktların sənədləşdirilməsi milli maraqlar baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bundan başqa belə kitablar təkcə hadisələri deyil, həm də adət-ənənələri, ailə münasibətlərini, sosial strukturu, dini və mədəni dəyərləri qeydə alır. Bu isə qeyri-maddi mədəni irsin qorunması baxımından son dərəcə vacibdir.
Yerlı tarixə dair araşdırmalar tarixçilər, sosioloqlar, jurnalistlər və politoloqlar üçün etibarlı istinad mənbəyinə çevrilir. Sonradan yazılan ümumiləşdirilmiş elmi əsərlər çox vaxt məhz bu cür lokal tədqiqatlara söykənir. Belə araşdırmalar cəmiyyətin keçmişini obyektiv şəkildə göstərərək bu günün problemlərini daha yaxşı anlamağa imkan yaradır. Keçmişdə baş verən sosial dəyişikliklər, köçlər, münaqişələr və inkişaf mərhələləri bugünkü reallıqları izah edir.
Nəticə etibarilə, Boradigah kimi bir kəndin tarixinə həsr olunmuş araşdırma əslində Azərbaycanın tarixinə yazılmış kiçik, amma dəyərli bir səhifədir. Bu cür işlər olmadan milli tarix bütöv və sağlam formada formalaşa bilməz.
Kitabda yer alan arxiv materialları və mənbələr elmi araşdırmalar üçün təkcə informasiya vermir, yeni tədqiqat istiqamətləri və metodoloji imkanlar açır.
Kitab İlkin mənbə bazasını formalaşdırır. Arxiv sənədləri, rəsmi yazışmalar, statistika materialları, siyahılar və qədim qeydlər elmi tədqiqatlar üçün ən etibarlı mənbələrdir. Kitabda bu cür materialların toplanması gələcək araşdırmaçılar üçün hazır ilkin mənbə fondu yaradır. Bu isə təkrar araşdırmaların və yanlış interpretasiyaların qarşısını alır.
Boradigah kimi qədim kəndə aid arxiv sənədləri mikro-tarix metodundan istifadə etməyə imkan verir. Tədqiqatçılar kiçik bir məkan üzərindən sosial təbəqələşməni, torpaq münasibətlərini, idarəetmə sistemini, vergi və mülkiyyət məsələlərini öyrənə bilərlər. Bu cür tədqiqatlar ümumi tarix üçün mühüm ümumiləşdirmələrə zəmin yaradır.
Kitabda əhali siyahıları, köçlər, ailə strukturları, peşələr və sosial statusla bağlı məlumatlar demoqrafik dəyişiklikləri, kənddən şəhərə miqrasiyanı, nəsil ardıcıllığını araşdırmaq üçün geniş imkanlar yaradır. Bu cür məlumatlar xüsusilə sosiologiya və antropologiya sahələri üçün qiymətlidir.
Ən vacib məqam odur ki, bu cür arxiv materialları hazır cavablar verməklə yanaşı, yeni elmi suallar doğurur. Elmi araşdırmanın inkişafı məhz bu suallar üzərində qurulur.
Nəticə etibarilə, “Boradigah tarixi qaynaqlarda” kitabında toplanmış arxiv materialları yerli tarix çərçivəsini aşaraq, Azərbaycanın regional, sosial və mədəni tarixinin elmi şəkildə öyrənilməsi üçün möhkəm bünövrə yaradır. Bu, bir kitabdan daha çox, gələcək tədqiqatlar üçün açıq elmi platforma funksiyası daşıyır.
Xaqani SƏFƏROĞLU
