ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiyanın neft emalı sənayesinin Ukraynanın davamlı dron hücumları nəticəsində ciddi zərər gördüyünü açıqlayıb. O, Rusiyanın “dizel sənayesinə nəzarəti itirdiyini” bildirib və Ukraynada müharibənin dayandırılmasına çağırıb.
Tramp Truth Social-da yazıb ki, Rusiyanın çox sayda dizel istehsal edən neft emalı zavodu vurulub və ən azı müvəqqəti olaraq fəaliyyətdən çıxıb. Onun sözlərinə görə, davam edən müharibədən “bütün dünya əziyyət çəkir”.
Bu açıqlama təsadüfi deyil. ABŞ-da dizelin qiyməti son günlər rekord həddə yüksəlib və Rusiya neft emalı zavodlarına hücumların qlobal yanacaq bazarına təsiri Vaşinqton üçün artıq siyasi məsələyə çevrilib.
Rusiyanın dizel istehsalına nə baş verir?
Reuters-in sentyabrın 15-də yaydığı araşdırmaya görə, Rusiyanın dizel istehsal edən ən böyük 6 neft emalı zavodundan 3-ü Ukraynanın dron hücumlarından sonra sentyabr ayında istehsalı əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb və ya tam dayandırıb.
Bu zavodların arasında Saratov və Syzran neft emalı zavodları da var. Reuters-in məlumatına görə, hücumların nəticəsində Rusiyanın daxili yanacaq bazarında təklif azalıb.
Rusiya hökuməti də yanacaq çatışmazlığının və qiymət artımının qarşısını almaq üçün dizel ixracına məhdudiyyətlər tətbiq edib. Bununla belə, avqustda Rusiya Mərkəzi Asiya ölkələrinə dizel ixracını yenidən artırıb. Reuters-in məlumatına görə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Monqolustan və Tacikistana avqustda 370 min tondan çox dizel göndərilib. Lakin ölkənin istehsal səviyyəsi əvvəlki ixrac həcmlərini tam bərpa etməyə imkan vermir.
Bəs bunun ABŞ-a nə dəxli var?
İlk baxışda paradoks yaranır: ABŞ Rusiyadan neft və neft məhsulları almır. Onda Rusiyanın neft emalı zavodlarına hücumlar amerikalıların dizel qiymətinə necə təsir edə bilər?
Cavab qlobal bazardadır.
ABŞ Rusiyadan birbaşa dizel almasa da, dizel beynəlxalq bazarda satılan məhsuldur. Dünyanın hansısa böyük istehsalçısında emal gücü azalanda digər ölkələrdən yanacaq tələbi artır. Bu isə qiymətləri yüksəldə bilər.
PolitiFact-in enerji ekspertləri ilə apardığı araşdırmada da Rusiyanın neft emalı gücünün azalmasının ABŞ bazarına təsir göstərə biləcəyi qeyd olunur. ABŞ şirkətləri xarici bazarlardakı yanacaq çatışmazlığından sonra daha çox dizel ixrac edə bilir və bu da daxili bazarda qiymətə əlavə təzyiq yaradır.
ABŞ-da dizelin qiyməti sentyabrın 21-də orta hesabla 1 gallon üçün 6,51 dollara çatıb. Bu, rekord göstəricidir.
Tramp niyə Zelenskiyə təzyiq edir?
Tramp son günlər Ukraynanın Rusiya neft infrastrukturu ilə bağlı hücumlarının dayandırılmasını istəyir.
Sentyabrın 13-də jurnalistlərə danışan ABŞ prezidenti Zelenskiyə Rusiya dizel zavodlarına hücumları dayandırmağı xahiş etdiyini bildirib. Trampın arqumenti sadədir: Rusiyanın yanacaq istehsalının azalması dünya bazarında təklifi sıxır və nəticədə dizelin qiyməti yüksəlir.
İndi isə Tramp bu mövqeyini daha açıq ifadə edib və Rusiyanın “dizel sənayesinə nəzarəti itirdiyini” deyib.
Bu, onun Ukrayna müharibəsinə yanaşmasında mühüm məqamdır. Vaşinqton üçün məsələ artıq yalnız Rusiya-Ukrayna cəbhəsindəki hərbi balans deyil. Müharibənin enerji bazarına təsiri də ABŞ-ın daxili iqtisadi gündəminə daxil olub.
Ukraynanın strategiyası isə tam başqadır
Ukrayna Rusiya neft emalı zavodlarına və enerji infrastrukturuna hücumları Moskvanın müharibə aparmaq imkanlarını zəiflətmək vasitəsi kimi görür.
Məntiq belədir: Rusiya neft ixracından böyük gəlir əldə edir, neft emalı isə ordunun və iqtisadiyyatın yanacaq təminatı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zavodların sıradan çıxarılması həm daxili yanacaq bazarında problemlər yaradır, həm də Rusiyanın yanacaq ixracını məhdudlaşdırır.
Reuters-in son məlumatları göstərir ki, bu strategiyanın real iqtisadi nəticələri var: Rusiyanın əsas dizel istehsalçılarının yarısında sentyabr ayında istehsal ciddi şəkildə azalıb və ya dayanıb.
Lakin bunun əks tərəfi də var. Rusiyanın yanacaq təklifinin azalması beynəlxalq bazarda qiymət təzyiqini artırır. ABŞ və digər ölkələrdə dizel bahalaşdıqca bunun yükü yükdaşıma, kənd təsərrüfatı, sənaye və nəqliyyat sektorlarına keçir.
Trampın mesajının əsas hədəfi nədir?
Trampın son açıqlamasını yalnız Rusiya-Ukrayna müharibəsi kontekstində oxumaq kifayət deyil.
Burada ABŞ-ın daxili iqtisadi marağı da var. Dizelin qiyməti yükdaşıma və logistika xərclərinə birbaşa təsir edir. Yük maşınlarından kənd təsərrüfatı texnikasına qədər böyük bir iqtisadi sektor dizeldən asılıdır. Yanacağın bahalaşması isə nəticədə ərzaq və digər malların qiymətinə də keçə bilər.
Beləliklə, Ukraynanın Rusiya neft sənayesinə zərbələri əvvəlcə Moskvanın iqtisadi və hərbi imkanlarına qarşı tədbir kimi görünür. Amma qlobal enerji bazarı vasitəsilə bunun nəticələri Vaşinqtona qədər çatır.
Trampın “bütün dünya əziyyət çəkir” deməsinin iqtisadi tərəfi məhz budur.
Rusiya neft emalı sənayesinə Ukrayna hücumlarının təsiri artıq yalnız hərbi məsələ deyil.
Moskva yanacaq istehsalında problemlə üzləşir- Rusiyanın ixrac imkanları azalır – qlobal dizel təklifi sıxılır – qiymətlər yüksəlir – ABŞ istehlakçısı da daha bahalı yanacaqla üzləşir.
Trampın Zelenskiyə təzyiqinin arxasında dayanan əsas səbəblərdən biri də bu zəncirdir.
Lakin burada mühüm bir məqam qalır: enerji bazarındakı qiymət artımının yalnız Ukraynanın Rusiya zavodlarına hücumları ilə izah edilməsi mümkün deyil. Yaxın Şərqdəki enerji böhranı və digər təchizat problemləri də qlobal dizel bazarına təsir edir. Ekspert qiymətləndirmələrində Ukrayna zərbələrinin əhəmiyyətli rol oynadığı, lakin yeganə səbəb olmadığı vurğulanır.
Bu səbəbdən Trampın açıqlaması həm Ukrayna müharibəsinin enerji cəbhəsindəki yeni nəticəsini, həm də Vaşinqtonun müharibəyə münasibətində iqtisadi amilin getdikcə daha çox ön plana çıxdığını göstərir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
